नेपाल सम्वत् ११४७, कौलाथ्वः ९ नवमी, (३ कार्तिक २०८३, २० अक्टोबर, २०२६) मंगलबार, बाँपिझ्याला । सिन्धुपाल्चोकको तौथलीस्थित त्रिपुरा सुन्दरी माईमा महानवमीको बलि पूजा सम्पन्न भएसँगै नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पर्व मोहनीअन्तर्गत परम्परागत चालं विधि सम्पन्न गरिएको छ। चालं सम्पन्न भएपछि तौथलीमा मोहनी सिन्हः अर्थात् मोहनी टीका लगाउने क्रम सुरु भएको छ। यससँगै तौथलीको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचान बोकेको मोहनी पर्व थप उत्साहका साथ अघि बढेको छ।

नेवार समुदायको तान्त्रिक परम्परा, शक्ति साधना र धार्मिक आस्थासँग गहिरो सम्बन्ध रहेको मोहनी पर्व तौथलीमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। यहाँका प्राचीन धार्मिक विधि, जात्रा तथा नाचले पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

आज बिहान करिब ९ बजे महानवमीको बलि पूजा सम्पन्न भएपछि परम्परागत विधिअनुसार मन्दिर केही समय बन्द गरिएको थियो। मुथु चिपुन्थिइ अर्थात् मुख जुठो हुने परम्परासँग सम्बन्धित विधि र बलि पूजाका राँगा, बोका तथा कुखुराको मासु पोलेर प्रसाद ग्रहण गर्ने कार्य सम्पन्न भएपछि करिब ११ बजेतिर मन्दिर पुनः भक्तजनका लागि खुला गरिएको थियो।

मन्दिर खुलेपछि भक्तजनले त्रिपुरा सुन्दरी माईको दर्शन तथा पूजाआजा गरेका थिए। यस क्रममा पुजारीहरूले मोहनी पर्वसँग सम्बन्धित परम्परागत धार्मिक तथा तान्त्रिक विधिलाई निरन्तरता दिँदै चक्रबलि (चक्रभोस) बोइ गर्ने र आगम घरबाट ल्वाखापिखा वारिसम्बन्धी अनुष्ठान सम्पन्न गरेका थिए।

त्यसपछि डोबाटामा ल्वाखापिखा वारि अर्थात् फ्याँक्ने कार्य सम्पन्न गरी चालंअन्तर्गत गुरु गोरखनाथलाई डोबरपाटीबाट निकालेर भगवती थानसम्म लगिएको थियो। स्थानीय धार्मिक मान्यताअनुसार गोरखनाथसँग सम्बन्धित यस विधिबाट बिरामीको झारफुक गर्ने, उपचार गराउने तथा भविष्य हेराउने परम्परा रहिआएको छ। यही जनविश्वासका कारण यस अवसरमा झारफुक गराउन आउनेहरूको समेत उपस्थिति रहने गर्दछ।

करिब दुई घण्टासम्म चलेको चालं विधि सम्पन्न भएपछि तौथलीका घरघरमा मोहनी सिन्हः तथा दशैंको टीका लगाउने परम्परा सुरु भएको हो। नेवार समुदायमा मोहनी टीका निधारमा टीका लगाउने सामान्य विधिमा मात्र सीमित छैन। यो कुलपरम्परा, धार्मिक आस्था र शक्ति साधनासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक अनुष्ठान हो। अबिरले मुछेको अक्षतासँगै कालो ध्वाँसोको टीका लगाउने विशिष्ट चलनले तौथलीको मौलिक परम्परालाई झल्काउँछ।

साँझदेखि पायाः जात्रा र देवी नाच

चालं सम्पन्न भएसँगै तौथलीमा मोहनी पर्वका थप सांस्कृतिक गतिविधि सुरु हुने भएका छन्। आज साँझदेखि पायाः जात्रा, देवी नाच तथा रोजा छाइ अर्थात् सिंगार्ने कार्यलगायतका परम्परागत गतिविधि सञ्चालन हुने चलन छ।

नेवार समुदायमा मोहनी पर्वलाई शक्ति साधना तथा खड्गसिद्धिसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ। तौथलीमा चालं सम्पन्न भएपछि पायाः जात्रासँग सम्बन्धित धुन बजाउने परम्परा पनि रहेको छ। जात्रा, नाच र विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानले तौथलीको बस्तीलाई उत्सवमय बनाउनुका साथै स्थानीय कला, संस्कृति र परम्पराको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्।

नखःत्या भोजमा सहभागी हुने मौलिक चलन

तौथलीका नेवार समुदायमा दशैं मनाउने शैली पनि आफ्नै विशेषताले भरिएको छ। अन्य समुदायमा आफन्त तथा चिनेजानेकाको घरमा गएर टीका थाप्ने चलन प्रचलित भए पनि यहाँ निमन्त्रणाअनुसार नखःत्या अर्थात् भोजमा सहभागी हुने परम्पराले विशेष स्थान राख्छ।

मोहनी पर्वसँग सम्बन्धित विभिन्न धार्मिक विधि, बलि पूजामा प्रयोग गरिएका सामग्रीको व्यवस्थापन तथा लक्ष्मी पूजासम्म जारी रहने सांस्कृतिक गतिविधिले यस पर्वलाई बहुआयामिक उत्सवका रूपमा स्थापित गरेको छ। धार्मिक आस्था, सामूहिक सहभागिता र परम्परागत सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने माध्यमका रूपमा समेत मोहनी पर्वलाई लिने गरिन्छ।

तौथलीको सांस्कृतिक पहिचान बोकेको मोहनी पर्व

त्रिपुरा सुन्दरी माईमा सम्पन्न हुने चालं, मोहनी सिन्हः, गोरखनाथसँग सम्बन्धित तान्त्रिक अनुष्ठान, पायाः जात्रा र देवी नाच तौथलीका धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। यी परम्पराले स्थानीय समुदायको ऐतिहासिक स्मृति, सामुदायिक एकता र नेवार सभ्यताको विशिष्ट पहिचानलाई जीवन्त राखेका छन्।

पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण, अभिलेखीकरण र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु आवश्यक देखिन्छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिहरूको ऐतिहासिक महत्त्व उजागर गर्दै तिनको निरन्तरता कायम राख्न सके तौथलीको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानलाई राष्ट्रिय स्तरमा समेत थप परिचित गराउन सकिन्छ।

त्रिपुरा सुन्दरी माईप्रतिको गहिरो आस्था र नेवार समुदायको सांस्कृतिक गौरवसँग जोडिएको मोहनी पर्वले धार्मिक विश्वास, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिँदै आएको छ। चालं सम्पन्न भएसँगै सुरु भएको मोहनी टीका र साँझदेखि सञ्चालन हुने जात्रा तथा नाचले तौथलीको मौलिक संस्कृति र परम्परालाई थप जीवन्त बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

भेषबहादुर श्रेष्ठ, तौथली