नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका संस्थापक महासचिव कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठको जन्मजयन्ती विभिन्न कम्युनिस्ट दल, घटक र प्रतिष्ठानहरूले श्रद्धापूर्वक मनाएका छन्। उहाँको स्मरण केवल औपचारिक कार्यक्रमको विषय होइन, बरु नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास, विचार र उपलब्धिलाई पुनः आत्मसात् गर्ने अवसर पनि हो। आजको राजनीतिक परिवेशमा पुष्पलालको योगदानको वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन गर्दै उहाँको वैचारिक विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु अझ बढी सान्दर्भिक बनेको छ।

यस वर्षको जन्मजयन्ती समारोहको एउटा उल्लेखनीय पक्ष भनेको विगतमा पुष्पलालमाथि कडा आलोचना गर्ने नेताहरू पनि उहाँको योगदानको खुलेर प्रशंसा गर्न उपस्थित हुनु हो। विशेषतः एक समय "गद्दार पुष्पलाल" भन्दै पुस्तक नै लेख्ने कमरेड मोहनविक्रम सिंहले समेत स्मृति सभामा सहभागी भई पुष्पलालको योगदानको चर्चा गर्नु नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र विकसित भएको वैचारिक परिपक्वताको संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ। यसले पुष्पलालको ऐतिहासिक योगदानलाई समयले नै प्रमाणित गरेको सन्देश दिन्छ।

राणा शासनको अन्त्यलगत्तै अत्यन्त प्रतिकूल राजनीतिक परिस्थितिमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना गर्नु सामान्य घटना थिएन। त्यसबेला साम्यवादबारे नेपाली समाजमा लगभग कुनै जानकारी थिएन। यस्तै अवस्थामा पुष्पलालले कम्युनिस्ट घोषणापत्रको नेपाली अनुवाद गर्दै साम्यवादी दर्शन, वर्गीय चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको आवश्यकतालाई नेपाली जनतामाझ पुर्‍याउने ऐतिहासिक कार्य गर्नुभयो। उहाँले केवल एउटा पार्टी स्थापना गर्नुभएन, एउटा वैचारिक आन्दोलनको जग बसाल्नुभयो।

पुष्पलालको राजनीतिक जीवन विवादरहित भने थिएन। विशेषगरी तत्कालीन चौथो महाधिवेशन धारका नेताहरूले उहाँलाई कांग्रेसपरस्त भन्दै कठोर आलोचना गरे। मोहनविक्रम सिंह र निर्मल लामालगायत नेताहरूले उहाँको राजनीतिक लाइनको विरोध गर्दै उहाँमाथि गम्भीर आरोप लगाए। तर समयसँगै ती मूल्याङ्कनहरू पुनर्विचार गरिए। पछि नेकपा (माओवादी) को दोस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनले समेत पुष्पलालप्रतिको पुरानो दृष्टिकोण सच्याउँदै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको विकासमा उहाँको ऐतिहासिक योगदान स्वीकार गर्‍यो। यो परिवर्तनले इतिहासप्रति आत्मालोचनात्मक दृष्टिकोण अपनाउने राजनीतिक संस्कृतिलाई पनि बलियो बनाएको छ।

पुष्पलालको सबैभन्दा दूरदर्शी राजनीतिक विचारमध्ये एउटा थियो—लोकतन्त्र र राष्ट्रिय हितका सवालमा लोकतान्त्रिक शक्तिहरूबीच संयुक्त संघर्षको आवश्यकता। उहाँले राजतन्त्र र निरंकुश शासनविरुद्ध कांग्रेस र कम्युनिस्ट शक्तिहरूको सहकार्य अपरिहार्य रहेको धारणा अघि सार्नुभएको थियो। त्यतिबेला धेरैले यसलाई स्वीकार नगरे पनि इतिहासले उहाँको विचारलाई सही सावित गर्‍यो।

वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/०६३ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलन तथा शाही निरंकुशताविरुद्ध भएको १२ बुँदे समझदारीले पुष्पलालको राजनीतिक दृष्टिकोणको सार्थकतालाई पुष्टि गर्‍यो। लोकतान्त्रिक शक्तिहरूको एकताले नै नेपालमा गणतन्त्र स्थापना, संविधानसभा निर्वाचन र नयाँ संविधान निर्माणको बाटो खुला गरेको तथ्य इतिहासमा अंकित छ।

आज पनि नेपालको लोकतन्त्र अनेक चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। राजनीतिक ध्रुवीकरण, अविश्वास र अस्थिरताको वातावरणमा लोकतान्त्रिक तथा प्रगतिशील शक्तिहरूबीच संवाद, सहकार्य र राष्ट्रिय सहमतिको आवश्यकता महसुस भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा पुष्पलालले प्रतिपादन गर्नुभएको सहकार्य, लोकतन्त्र र जनमुखी राजनीतिको दृष्टिकोण अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

कमरेड पुष्पलाल केवल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक मात्र होइन, नेपाली समाजको लोकतान्त्रिक रूपान्तरणका दूरदर्शी चिन्तक पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँका विचारले वर्गीय मुक्ति, राष्ट्रिय स्वाधीनता, लोकतन्त्र र सामाजिक न्यायलाई एउटै राजनीतिक यात्रामा जोड्ने प्रयास गरेको थियो। त्यसैले उहाँको योगदानलाई कुनै एक दल वा समूहभित्र सीमित गरेर होइन, समग्र नेपाली राजनीतिक इतिहासको साझा सम्पत्तिका रूपमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।

कमरेड पुष्पलालप्रति सच्चा सम्मान भनेको उहाँका विचारलाई केवल स्मृति दिवसमा सम्झिने होइन, लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय एकता र जनपक्षीय राजनीतिक संस्कृतिको विकासमा व्यवहारमै लागू गर्नु हो। यही नै उहाँप्रति सबैभन्दा ठूलो श्रद्धाञ्जली हुनेछ।

कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली र रातो सलाम।