विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। २१औँ शताब्दी केवल राजनीतिक परिवर्तनको युग मात्र होइन, विज्ञान, प्रविधि, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनाको व्यापक पुनर्संरचनाको युग पनि हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), डिजिटल प्रविधि, हरित अर्थतन्त्र, चौथो औद्योगिक क्रान्ति, जलवायु संकट, ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्र र तीव्र भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाले विश्व व्यवस्थालाई नयाँ दिशातर्फ अघि बढाइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि राजनीतिक दर्शन वा सिद्धान्तले समयको परिवर्तनसँग संवाद गर्न सकेन भने त्यो इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय त बन्न सक्छ, तर वर्तमान र भविष्यको मार्गदर्शक शक्ति बन्न सक्दैन।

इतिहासको प्रत्येक युगले आफ्नो आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार नयाँ विचार, नयाँ दृष्टिकोण र नयाँ कार्यदिशाको माग गर्दछ। समाज स्थिर हुँदैन, त्यसैले समाज परिवर्तन गर्ने विचार पनि स्थिर रहन सक्दैन। समयअनुकूल विकास, परिमार्जन र सिर्जनात्मक प्रयोगबाट मात्र कुनै पनि दर्शन जीवन्त रहन्छ। आजको विश्वमा विगतका सफल अनुभव मात्र वर्तमानका जटिल चुनौती समाधान गर्न पर्याप्त छैनन्। नयाँ युगले वैज्ञानिक सोच, प्रविधिमैत्री दृष्टिकोण र सिर्जनात्मक राजनीतिक नेतृत्वको माग गरिरहेको छ।

यही सन्दर्भमा जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) लाई पनि बदलिँदो समयको आवश्यकतासँग जोडेर बुझ्न आवश्यक छ। जबजलाई कुनै जड वा अपरिवर्तनीय राजनीतिक दस्तावेजका रूपमा होइन, समाजको परिवर्तनशील चरित्रसँग निरन्तर संवाद गर्ने गतिशील वैचारिक प्रणालीका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यसको मूल आत्मा लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा, जनसार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामाजिक न्याय र समाजवादतर्फको शान्तिपूर्ण रूपान्तरणमा आधारित छ। तर समय बदलिँदा त्यसको प्रयोग गर्ने तरिका, प्राथमिकता र कार्यदिशा पनि बदलिनुपर्छ।

आज विश्व नयाँ प्रकारका चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उत्पादन, रोजगारी र ज्ञानको स्वरूप परिवर्तन गर्दैछ। डिजिटल प्रविधिले शासन प्रणाली, व्यापार र सामाजिक सम्बन्धलाई नयाँ ढाँचामा रूपान्तरण गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तनले विकासको पुरानो अवधारणालाई चुनौती दिइरहेको छ। ज्ञान र नवप्रवर्तनमा आधारित अर्थतन्त्रले परम्परागत उत्पादन प्रणालीभन्दा फरक प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता माग गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि राजनीतिक विचारले यी परिवर्तनलाई बुझ्न र सम्बोधन गर्न सक्नुपर्छ।

नेपाल पनि यही विश्वव्यापी परिवर्तनको केन्द्रमा उभिएको छ। विगत केही दशकमा नेपालले महत्वपूर्ण राजनीतिक उपलब्धि हासिल गरेको छ। राजतन्त्रको अन्त्य, संविधान निर्माण, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना र समावेशी राजनीतिक प्रणालीको विकास ऐतिहासिक उपलब्धि हुन्। तर राजनीतिक उपलब्धिलाई आर्थिक समृद्धि, उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, सुशासन, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरतामा रूपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी अझै पूरा हुन बाँकी छ।

आजको मूल प्रश्न राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भयो कि भएन भन्ने मात्र होइन। मूल प्रश्न भनेको राजनीतिक परिवर्तनले जनताको दैनिक जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्‍यो भन्ने हो। लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता जनताको जीवनस्तर, अवसरको विस्तार, आर्थिक सुरक्षा, सामाजिक सम्मान र राज्यप्रतिको विश्वासमा देखिनुपर्छ। त्यसैले अब राजनीतिको मूल्याङ्कन नाराबाट होइन, परिणामबाट हुन आवश्यक छ।

नेपालका वर्तमान चुनौतीहरू बहुआयामिक छन्। बेरोजगारी, युवाको विदेश पलायन, कृषि तथा औद्योगिक उत्पादनको कमजोर आधार, आयातमा बढ्दो निर्भरता, भ्रष्टाचार, प्रशासनिक कमजोरी, सामाजिक असमानता, जलवायु परिवर्तन र डिजिटल सुरक्षाका चुनौतीहरूले राज्यको क्षमता र राजनीतिक नेतृत्वको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाइरहेका छन्।

यी समस्याको समाधान केवल राजनीतिक भाषण, सत्ता परिवर्तन वा परम्परागत नाराबाट सम्भव छैन। अब नेपाललाई उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, प्रविधिमा आधारित विकास, प्रभावकारी शासन प्रणाली, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा आधारित राष्ट्रिय रणनीतिको आवश्यकता छ। राजनीतिक स्थिरता तब मात्र सार्थक हुन्छ जब त्यसले आर्थिक अवसर सिर्जना गर्छ र नागरिकको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ।

यस अवस्थामा कम्युनिस्ट आन्दोलनको भूमिकालाई पनि नयाँ ढंगले परिभाषित गर्न आवश्यक छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनको उद्देश्य केवल सत्ता प्राप्ति वा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा मात्र हुनु हुँदैन। यसको मुख्य लक्ष्य राष्ट्र निर्माण, आर्थिक रूपान्तरण, वैज्ञानिक विकास, सामाजिक न्याय, सुशासन र जनविश्वासको पुनःस्थापना हुनुपर्छ।

कुनै पनि विचारको सफलता आन्दोलनको तीव्रताले मात्र मापन हुँदैन। त्यो विचारले राज्य सञ्चालनमा कस्तो दक्षता देखायो, जनताको जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो र समाजलाई कुन दिशातर्फ अघि बढायो भन्ने आधारमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। राजनीतिक विचार व्यवहारमा सफल हुन सकेन भने त्यसको सान्दर्भिकता कमजोर हुँदै जान्छ।

यसैले जनताको बहुदलीय जनवादलाई पनि वर्तमान युगका आवश्यकता र चुनौतीसँग जोडेर थप विकसित गर्न आवश्यक छ। जबजलाई डिजिटल शासन, ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्र, हरित विकास, नवप्रवर्तन, सामाजिक समावेशिता र उत्पादनमुखी राष्ट्रिय अभियानसँग जोड्नुपर्छ। सिद्धान्तको संरक्षण त्यसलाई संग्रहालयमा राखेर होइन, बदलिँदो यथार्थसँग जोडेर जीवन्त बनाउँदै गर्नुपर्छ।

नेपालको विकासका लागि कृषि, उद्योग, पर्यटन, ऊर्जा, सूचना प्रविधि र नवप्रवर्तनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। शिक्षा, अनुसन्धान र विज्ञानलाई राज्यको उच्च प्राथमिकताको क्षेत्र बनाउनुपर्छ। आधुनिक राष्ट्र निर्माणका लागि ज्ञान र प्रविधिमा आधारित समाज निर्माण गर्नु अपरिहार्य छ।

त्यसैगरी लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन पारदर्शी शासन, भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता, उत्तरदायी नेतृत्व र विधिको शासनलाई राजनीतिक संस्कृतिको हिस्सा बनाउनुपर्छ। जनताले राज्यप्रति विश्वास गर्ने वातावरण निर्माण नगरी कुनै पनि राजनीतिक प्रणाली दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन सक्दैन।

कम्युनिस्ट आन्दोलनले पनि व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिभन्दा विचारकेन्द्रित नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। गुटगत स्वार्थभन्दा सिद्धान्तनिष्ठ एकता, नारामुखी राजनीतिभन्दा परिणाममुखी जनसेवा र उपभोगमुखी सोचभन्दा उत्पादनमुखी राष्ट्रिय अभियानलाई अगाडि बढाउन आवश्यक छ। अध्ययनशील, अनुशासित, प्रविधिमैत्री, नैतिक र जनउत्तरदायी राजनीतिक संगठन निर्माण गर्न सके मात्र नयाँ पुस्ताको विश्वास पुनःआर्जन गर्न सकिन्छ।

आजको पुस्ताले केवल इतिहासको गौरव सुन्न चाहँदैन, उसले भविष्यको स्पष्ट मार्गचित्र खोजिरहेको छ। युवालाई अवसर, रोजगारी, सिर्जनशीलता र आत्मनिर्भर भविष्यको भरोसा चाहिएको छ। त्यसैले राजनीतिक आन्दोलनले नयाँ पुस्ताको आकांक्षा बुझ्न र त्यसअनुसार आफ्नो सोच विकास गर्न आवश्यक छ।

अन्ततः, नयाँ युगले नयाँ चुनौतीसँगै नयाँ समाधानको माग गर्दछ। तर त्यो समाधान नेपालको आफ्नै राष्ट्रिय यथार्थ, वैचारिक मौलिकता र वैज्ञानिक चिन्तनमा आधारित हुनुपर्छ। जनताको बहुदलीय जनवादलाई २१औँ शताब्दीका चुनौतीसँग सिर्जनात्मक रूपमा विकास गर्न सकियो भने यसले नेपाललाई राजनीतिक स्थिरता, आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय स्वाधीनता र आधुनिक राष्ट्र निर्माणको बलियो वैचारिक आधार प्रदान गर्न सक्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता जबजलाई केवल विगतको राजनीतिक उपलब्धि वा दस्तावेजका रूपमा सीमित राख्नु होइन, नयाँ युगको आवश्यकता अनुरूप पुनर्व्याख्या र विकास गर्नु हो। समयसँगै विचारको विकास हुन सके मात्र विचार जीवन्त रहन्छ। यही बाटोले लोकतन्त्रलाई थप परिपक्व, राजनीतिक आन्दोलनलाई थप जिम्मेवार र नेपाललाई समृद्ध, स्वाभिमानी तथा आधुनिक राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

आनन्द प्रसाद पोखरेल, नेता नेकपा (एमाले)