विचारभन्दा व्यक्ति ठूलो हुँदा आन्दोलन किन कमजोर हुन्छ?

राजनीतिक आन्दोलनको दीर्घकालीन सफलता केवल लोकप्रिय नेतृत्वमा निर्भर हुँदैन। कुनै पनि आन्दोलनको वास्तविक शक्ति त्यसले बोकेको विचार, संस्थागत संस्कृति, लोकतान्त्रिक अभ्यास र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा निहित हुन्छ। इतिहासले पटक–पटक देखाएको छ कि विचारभन्दा व्यक्ति ठूलो बन्न थालेपछि आन्दोलनको वैचारिक ऊर्जा क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ। यही कारण व्यक्तिपूजा र भक्तिवादलाई कम्युनिष्ट आन्दोलनका गम्भीर चुनौतीका रूपमा हेरिन्छ।

कम्युनिष्ट दर्शनको आधार व्यक्ति होइन, विचार हो। यसले समाजलाई निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रियाका रूपमा बुझ्छ र हरेक निष्कर्षलाई वैज्ञानिक परीक्षण तथा व्यवहारको कसीमा जाँच्नुपर्ने मान्यता राख्छ। त्यसैले कुनै नेता, कुनै सिद्धान्त वा कुनै निर्णयलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति मार्क्सवादी चिन्तनको मूल मर्मसँग मेल खाँदैन।

कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास अध्ययन गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट देखिन्छ। धेरै आन्दोलनहरू वैचारिक कमजोरीका कारणभन्दा बढी व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिक संस्कृतिका कारण संकटमा परेका छन्। जब विचारको स्थान व्यक्तिले लिन्छ, संगठन क्रमशः कमजोर हुन थाल्छ। जब आलोचनाको स्थान प्रशंसाले लिन्छ, सिर्जनशीलता हराउन थाल्छ। जब संस्थाभन्दा व्यक्तिको इच्छा निर्णायक बन्न पुग्छ, लोकतान्त्रिक अभ्यास संकुचित हुन्छ र नयाँ नेतृत्वको विकास अवरुद्ध हुन थाल्छ।

कार्ल मार्क्सले आफ्नो सम्पूर्ण बौद्धिक यात्रामा आलोचनात्मक अध्ययनलाई केन्द्रमा राख्नुभयो। उहाँका लागि कुनै पनि विचार अन्तिम सत्य थिएन। समाज परिवर्तनशील भएकाले त्यसको विश्लेषण पनि समयअनुसार परिमार्जित हुनुपर्ने उहाँको धारणा थियो। यही कारण मार्क्सवादले प्रश्न गर्न, बहस गर्न र स्थापित मान्यतालाई समेत परीक्षण गर्न प्रोत्साहित गर्छ। यदि कुनै राजनीतिक संगठनमा फरक मत राख्न डर लाग्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ भने त्यहाँ वैचारिक गतिशीलता कमजोर भएको संकेत मान्न सकिन्छ।

लेनिनले विकास गरेको लोकतान्त्रिक केन्द्रीयताको अवधारणाले पनि बहस र अनुशासनबीच सन्तुलन खोज्छ। निर्णयअघि खुला छलफल र निर्णयपछि सामूहिक कार्यान्वयन यसको मूल भावना हो। बहसविहीन अनुशासनले निरंकुशताको जोखिम बढाउँछ भने अनुशासनविहीन बहसले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले लोकतान्त्रिक संगठनमा दुवै पक्षको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

चिनियाँ क्रान्तिका नेता माओ त्सेतुङले "तथ्यबाट सत्य खोज" भन्ने कार्यपद्धतिमा जोड दिनुभएको थियो। यसको अर्थ कुनै नीति वा निर्णयलाई व्यक्तिको प्रतिष्ठाका आधारमा होइन, व्यवहार र परिणामका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ भन्ने हो। व्यवहारबाट परीक्षण नगरिएको विचार केवल नारा बन्ने खतरा रहन्छ। त्यही अवस्थाले अन्धानुकरण र व्यक्तिपूजालाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ।

नेपालको सन्दर्भमा मदन भण्डारीले जनताको बहुदलीय जनवादको अवधारणा प्रस्तुत गर्दै नेपाली समाजको विशिष्ट यथार्थअनुसार कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई नयाँ बहसमा प्रवेश गराउनुभयो। उहाँले अध्ययन, अनुसन्धान, संस्थागत निर्णय, सामूहिक नेतृत्व र सृजनात्मक चिन्तनलाई विशेष महत्त्व दिनुभएको थियो। त्यसैले उहाँप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने सबैभन्दा उपयुक्त माध्यम उहाँले जोड दिएका मूल्य र कार्यशैलीलाई व्यवहारमा उतार्नु हो, व्यक्तिपूजाको संस्कृतिलाई बढावा दिनु होइन।

व्यक्तिपूजा कुनै पनि संगठनमा एकै दिन जन्मिँदैन। सुरुमा नेताको आलोचना गर्न हिच्किचाहट हुन्छ। त्यसपछि नेताका निर्णयहरूलाई प्रश्न गर्न छाडिन्छ। विस्तारै चापलुसीलाई निष्ठाको पर्याय बनाइन्छ र संस्थाभन्दा व्यक्ति शक्तिशाली बन्न पुग्छ। यस्तो अवस्थामा सामूहिक नेतृत्व कमजोर हुन्छ, निर्णय प्रक्रिया सीमित व्यक्तिमा केन्द्रित हुन्छ र संगठनको लोकतान्त्रिक चरित्र क्रमशः खुम्चिँदै जान्छ।

आज विश्व राजनीतिमा प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी आर्थिक प्रतिस्पर्धा र सामाजिक रूपान्तरणका नयाँ चुनौतीहरू देखिएका छन्। यस्ता जटिल विषयमा सफल राजनीतिक आन्दोलन निर्माण गर्न अध्ययनशील नेतृत्व, अनुसन्धानमा आधारित नीति निर्माण, खुला बहस र तथ्यमा आधारित निर्णय प्रक्रिया अपरिहार्य बनेका छन्। केवल नारामुखी राजनीति वा व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्वले यी चुनौतीहरूको प्रभावकारी सामना गर्न सक्दैन।

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका लागि पनि अब वैचारिक पुनर्जागरण आवश्यक छ। अध्ययन, अनुसन्धान, आलोचना–आत्मालोचनाको संस्थागत अभ्यास, नयाँ पुस्ताको नेतृत्व विकास, विज्ञान र प्रविधिप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण तथा जनताको जीवनअनुभवबाट सिक्ने संस्कारलाई सुदृढ बनाउन सके मात्र आन्दोलन समयानुकूल बन्न सक्छ।

जनताको बहुदलीय जनवादको मूल आत्माले पनि लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा, जनसर्वोच्चता, राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामाजिक न्याय र संस्थागत नेतृत्वलाई जोड दिन्छ। त्यसैले यसको सफल कार्यान्वयन केवल नारामा सीमित हुन सक्दैन। यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न खुला बहस, विधिसम्मत निर्णय, सामूहिक नेतृत्व र आलोचना–आत्मालोचनाको संस्कृतिलाई बलियो बनाउन आवश्यक छ।

अन्ततः कुनै पनि आन्दोलनमा नेतृत्वप्रति सम्मान स्वाभाविक र आवश्यक हुन्छ। इतिहास निर्माणमा योगदान दिएका व्यक्तित्वहरूको उचित सम्मान गरिनुपर्छ। तर सम्मान र व्यक्तिपूजाबीच स्पष्ट भिन्नता छ। सम्मानले प्रेरणा दिन्छ, व्यक्तिपूजाले विवेकलाई कमजोर बनाउँछ। लोकतान्त्रिक र वैज्ञानिक राजनीतिक संस्कृतिको आधार व्यक्तिभन्दा विचार, भावनाभन्दा तथ्य, आदेशभन्दा विधि र व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्वभन्दा संस्थागत नेतृत्व हुनुपर्छ।

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले यदि २१औँ शताब्दीका चुनौतीहरूको सामना गर्दै पुनः वैचारिक रूपमा सशक्त, संगठनात्मक रूपमा गतिशील र जनमुखी रूपमा प्रभावकारी बन्ने लक्ष्य राखेको छ भने व्यक्तिपूजाभन्दा विचार, संस्थागत नेतृत्व र वैज्ञानिक चिन्तनलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता आज पहिलेभन्दा अझ बढी देखिन्छ। यही मार्गले मात्र आन्दोलनलाई दीर्घकालीन रूपमा जीवन्त, लोकतान्त्रिक र समयानुकूल बनाउन सक्छ।

आनन्द प्रसाद पोखरेल, नेता नेकपा (एमाले)