नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहासमा पुष्पलाल श्रेष्ठ एउटा राजनीतिक नेताको नाम मात्र होइन, एउटा युगको वैचारिक प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्तित्व हुन्। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक महासचिवका रूपमा उहाँले संगठन निर्माण गर्नुभयो, तर त्योभन्दा ठूलो योगदान नेपाली समाजलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्दै परिवर्तनको स्पष्ट राजनीतिक कार्यदिशा निर्माण गर्नु थियो। त्यसैले पुष्पलाल कुनै एउटा दलका नेता मात्र होइन, नेपाली वाम आन्दोलनका साझा वैचारिक सम्पत्ति हुन्।

उहाँको ४८औँ स्मृति दिवस र १०२औँ जन्मजयन्ती मनाइरहँदा उहाँप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको विचार, दस्तावेज र राजनीतिक दृष्टिकोणलाई आजको बदलिएको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय यथार्थसँग जोडेर पुनः मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक छ। किनभने इतिहासको सम्मान भनेको केवल अतीत सम्झनु होइन, वर्तमानका चुनौती बुझेर भविष्यको दिशा तय गर्नु पनि हो।

पुष्पलालले मार्क्सवादलाई विदेशी सिद्धान्तका रूपमा होइन, नेपाली समाजको यथार्थसँग जोडेर व्याख्या गर्नुभयो। उहाँले नेपाललाई अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक समाजका रूपमा विश्लेषण गर्दै नयाँ जनवादी क्रान्तिको कार्यदिशा अघि सार्नुभयो। राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामन्तवादको अन्त्य, जनसार्वभौमिकता र समाजवादतर्फको यात्रालाई एउटै राजनीतिक प्रक्रियाको रूपमा उहाँले व्याख्या गर्नुभयो। यही मौलिक विश्लेषणले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई आफ्नै माटोमा उभ्याउने वैचारिक आधार प्रदान गर्‍यो।

वि.सं. २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना केवल एउटा दलको जन्म थिएन; त्यो नेपालमा वैज्ञानिक समाजवादको औपचारिक प्रवेश थियो। त्यसबेलाको घोषणापत्रले नेपालको वर्गीय चरित्र, आर्थिक संरचना र राष्ट्रिय स्वाधीनताको प्रश्नलाई वैज्ञानिक ढंगले प्रस्तुत गर्दै जनताको लोकतान्त्रिक अधिकारलाई राजनीतिक परिवर्तनको केन्द्रमा राख्यो। त्यो समय राजतन्त्र अत्यन्त शक्तिशाली थियो, तर पुष्पलालले जनसार्वभौमिकताको अवधारणा अघि सारेर भविष्यको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको वैचारिक बीजारोपण गरिसक्नुभएको थियो।

पुष्पलालको अर्को ऐतिहासिक योगदान ‘मूल बाटो’ हो। नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र वैचारिक विभाजन र अन्योल बढिरहेका बेला उहाँले प्रस्तुत गरेको यो दस्तावेजले नेपाली क्रान्तिको आफ्नै राजनीतिक मार्गचित्र निर्माण गर्‍यो। ‘मूल बाटो’ले व्यक्ति होइन नीति, सत्ता होइन सिद्धान्त र गुट होइन जनतालाई केन्द्रमा राख्ने राजनीतिक संस्कृतिको पक्षमा स्पष्ट आवाज उठायो। यही कारण यो दस्तावेज आज पनि नेपाली वाम आन्दोलनको सबैभन्दा सशक्त वैचारिक आधारमध्ये एक मानिन्छ।

पुष्पलालको राजनीतिक दूरदृष्टि संयुक्त जनआन्दोलनको अवधारणामा अझ स्पष्ट देखिन्छ। उहाँले लोकतान्त्रिक परिवर्तन कुनै एक दलबाट सम्भव नहुने निष्कर्ष निकाल्दै लोकतान्त्रिक, वामपन्थी र देशभक्त शक्तिहरूबीच न्यूनतम साझा कार्यक्रमका आधारमा सहकार्यको नीति अघि सार्नुभयो। तत्कालीन समयमा यसलाई आलोचना गरिए पनि २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/०६३ को संयुक्त आन्दोलनले उहाँको दृष्टि इतिहाससम्मत रहेको प्रमाणित गरिदियो।

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको विकासक्रमलाई हेर्दा पुष्पलाल, मनमोहन अधिकारी र मदन भण्डारीलाई एउटै वैचारिक यात्राका क्रमिक शिखरका रूपमा बुझ्नुपर्छ। पुष्पलालले आधार निर्माण गर्नुभयो, मनमोहनले त्यसलाई लोकतान्त्रिक अभ्याससँग जोड्नुभयो र मदन भण्डारीले बदलिएको विश्वपरिवेशमा जनताको बहुदलीय जनवादमार्फत नयाँ वैचारिक बहसको सुरुआत गर्नुभयो। यी तीनै नेताको साझा उद्देश्य लोकतान्त्रिक, स्वाधीन र समाजवादी नेपालको निर्माण नै थियो।

यद्यपि नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले राणाशाहीको अन्त्यदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मका ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरेको छ, आज आन्दोलन गम्भीर चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। वैचारिक अस्पष्टता, संगठनात्मक शिथिलता, व्यक्तिवाद, अवसरवाद, गुटबन्दी, सत्ता–केन्द्रित राजनीति र जनविश्वासको क्षय आन्दोलनका प्रमुख समस्या बनेका छन्। विचारभन्दा व्यक्तिको प्रभाव, संगठनभन्दा गुटको शक्ति र सिद्धान्तभन्दा पदको आकर्षण हाबी हुँदै जाँदा आन्दोलनको मूल उद्देश्य नै ओझेलमा पर्ने खतरा बढेको छ।

यससँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, जलवायु संकट, बढ्दो आर्थिक असमानता, युवाको वैदेशिक पलायन र विश्वव्यापी पूँजीको विस्तारले नयाँ सामाजिक तथा राजनीतिक चुनौती सिर्जना गरेका छन्। यी प्रश्नको उत्तर पुराना नाराले मात्र दिन सकिँदैन। बदलिएको युगलाई वैज्ञानिक ढंगले बुझेर नयाँ विचार, नयाँ नीति र नयाँ संगठनात्मक संस्कृतिको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता आज झन् तीव्र बनेको छ।

यदि पुष्पलाल श्रेष्ठ आज जीवित हुनुहुन्थ्यो भने उहाँले आन्दोलनको संकटलाई कुनै व्यक्तिको असफलताका रूपमा होइन, वैचारिक विचलन, संगठनात्मक संस्कृतिको क्षय र नेतृत्वको चरित्रसँग जोडिएको गम्भीर राजनीतिक समस्याका रूपमा विश्लेषण गर्नुहुन्थ्यो। उहाँका लागि पुनर्गठन भनेको केवल नेतृत्व परिवर्तन होइन, विचार, संगठन, नैतिकता र जनविश्वासको पुनर्निर्माण थियो। उहाँले आन्दोलनलाई पुनः जनतासँग जोड्ने, सामूहिक नेतृत्वलाई संस्थागत गर्ने, सिद्धान्तलाई व्यवहारसँग जोड्ने र राष्ट्रिय हितलाई सर्वोच्च प्राथमिकतामा राख्ने दिशातर्फ अग्रसर गराउनुहुन्थ्यो।

आज पुष्पलालको विचारलाई अक्षरशः दोहोर्‍याउनु आवश्यक छैन; आवश्यक छ उहाँको वैज्ञानिक, यथार्थवादी र सिर्जनशील चिन्तनपद्धतिलाई आत्मसात् गर्नु। समाज परिवर्तनशील छ भने विचार पनि जीवन्त हुनुपर्छ। यही कारण पुष्पलालको वास्तविक विरासत कुनै उद्धरण वा दस्तावेजमा सीमित छैन, बदलिँदो युगअनुसार सत्यको खोजी गर्ने, जनताको पक्षमा उभिने र राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई केन्द्रमा राख्ने राजनीतिक चेतनामा निहित छ।

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले यदि विचारलाई केन्द्रमा, जनतालाई आधारमा, नैतिकतालाई राजनीतिक संस्कृतिको आत्मा र राष्ट्रिय हितलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा पुनः स्थापित गर्न सक्यो भने आन्दोलनले नयाँ जीवन पाउन सक्छ। पुष्पलालप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली पनि यही हुनेछ—विचारलाई जीवन्त राख्ने, जनताको विश्वास जित्ने र बदलिँदो समयसँगै आफूलाई निरन्तर रूपान्तरण गर्ने राजनीतिक संस्कृतिको निर्माण। यही मार्ग नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनर्जागरण र भविष्य निर्माणको सबैभन्दा बलियो आधार बन्न सक्छ।