नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन, विशेषगरी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी), अहिले इतिहासकै जटिल वैचारिक र संगठनात्मक मोडमा उभिएको देखिन्छ । बाहिरबाट हेर्दा पार्टी अझै ठूलो जनाधार, बलियो संगठन र राज्यसत्तामा प्रभाव राख्ने शक्तिका रूपमा देखिए पनि भित्र गहिरिँदै गएको आत्मसन्तुष्टि, आलोचनाप्रतिको असहिष्णुता, नेतृत्व पुनरुत्पादनको संकट र जनतासँग कमजोर बन्दै गएको सम्बन्धले भविष्यप्रति गम्भीर प्रश्न उठाइरहेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा भएका राजनीतिक उतारचढाव, चुनावी परिणाम, गठबन्धन राजनीति र पार्टीभित्र देखिएका आन्तरिक व्यवहारले पनि यो संकट केवल अस्थायी समस्या नभई संरचनागत समस्या बन्दै गएको संकेत गरेका छन् ।

कम्युनिष्ट आन्दोलनको मूल शक्ति विचार, संगठन, जनसम्बन्ध र परिवर्तनकारी राजनीतिक संस्कार हो । तर जब कुनै आन्दोलन सत्ता, पद र संरचनाको संरक्षणमै केन्द्रित हुन थाल्छ, तब त्यसको वैचारिक ऊर्जा क्रमशः कमजोर बन्दै जान्छ । अहिले एमालेभित्र देखिएको एउटा मुख्य समस्या यही हो । हारलाई आत्मसमीक्षाको विषय बनाउनुको सट्टा बाह्य कारण, गठबन्धन वा विरोधी प्रचारमा सीमित गर्ने प्रवृत्तिले गम्भीर राजनीतिक बहसलाई कमजोर बनाएको छ । पार्टीभित्र नेतृत्व, नीति र कार्यशैलीमाथि उठ्ने आलोचनालाई धेरै ठाउँमा “विरोधीको एजेण्डा” वा “अनुशासनविरोधी गतिविधि” को रूपमा हेर्ने संस्कार बढ्दै गएको अनुभव कार्यकर्तास्तरमै सुनिन थालेको छ । यसले संगठनभित्रको जीवित बहस, वैचारिक ऊर्जा र आत्मसुधारको सम्भावनालाई क्रमशः कमजोर बनाउँदै लगेको छ ।

इतिहासले देखाएको छ कि केवल अनुशासन, संगठन र सत्ताको पहुँचले मात्र कुनै पनि कम्युनिष्ट आन्दोलन दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्दैन । विश्वका धेरै कम्युनिष्ट पार्टीहरू बलियो संरचना हुँदाहुँदै पनि जनविश्वास गुमाएर अप्रासंगिक बनेका उदाहरण प्रशस्त छन् । जब पार्टीहरू जनताको वास्तविक जीवन, संघर्ष र अपेक्षाबाट टाढिँदै गए, आलोचनालाई दबाउन थाले र संगठनलाई केवल आदेश पालना गर्ने संरचनामा रूपान्तरण गरे, तब उनीहरू संरचनागत रूपमा बाँचे पनि समाजको निर्णायक शक्ति बन्न सकेनन् । नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन पनि अहिले त्यही जोखिमपूर्ण मोडतर्फ बढ्दै गएको संकेत देखिन थालेको छ ।

आज एमालेभित्र देखिएको अर्को गम्भीर समस्या नेतृत्वको पुस्तान्तरण रोकिएको अवस्था हो । एउटै नेतृत्व समूहले दशकौँसम्म निर्णय गर्ने, असफलतापछि पनि जिम्मेवारी नलिने र आलोचनात्मक आवाजलाई किनारामा राख्ने प्रवृत्तिले संगठनभित्र जाम सिर्जना गरेको छ । पार्टीभित्र योग्यता, योगदान र जनआधारभन्दा “को कुन नेताको नजिक छ ?” भन्ने संस्कृतिले महत्व पाउन थालेको आरोप स्वयं कार्यकर्ताबाट उठ्न थालेको छ । यही कारण नयाँ पुस्तामा निराशा, निष्क्रियता र वैकल्पिक राजनीतिक सोचप्रति आकर्षण बढिरहेको छ ।

यदि कुनै पार्टी वास्तवमै रूपान्तरण चाहन्छ भने उसले नेतृत्व मूल्याङ्कनको स्पष्ट प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । चुनावी हारपछि नैतिक जिम्मेवारी लिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । संगठनलाई व्यक्तिनिष्ठ “कमान्डर संस्कृति” बाट निकालेर जनआधारित नेतृत्व संस्कृतितर्फ लैजानुपर्छ । युवा, श्रमिक, किसान, बौद्धिक वर्ग, स्थानीय आन्दोलन र उत्पादनसँग जोडिएका नयाँ पात्रलाई नेतृत्वमा अवसर दिनुपर्छ । अन्यथा संगठन सीमित व्यक्तिको नियन्त्रणमा चल्ने प्रशासनिक संरचनामा सीमित हुँदै जाने खतरा रहन्छ ।

आजको अर्को चुनौती भनेको संगठनको चरित्र परिवर्तन हो । पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीभित्र “निर्देशन पालना” लाई नै राजनीतिक चेतनाको मुख्य मापदण्ड बनाउने प्रवृत्ति बलियो भएको देखिन्छ । सतहमा यो अनुशासन जस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले संगठनलाई जीवित राजनीतिक समुदायबाट प्रशासनिक संरचनामा रूपान्तरण गर्न सक्छ । कम्युनिष्ट पार्टी केवल आदेश पालना गर्ने संयन्त्र होइन, त्यो जनताको चेतना, संघर्ष र आशाको संगठन हो । त्यसैले वडा तहदेखि नै खुला वैचारिक बहस, राजनीतिक प्रशिक्षण, नीति छलफल र आलोचना–आत्मालोचनाको संस्कारलाई पुनर्जीवित गर्न आवश्यक छ ।

मदन भण्डारी ले प्रतिपादन गर्नुभएको जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) को मूल आत्मा पनि यही थियो—जनतासँग निरन्तर संवाद, बहुलवादको स्वीकार, लोकतान्त्रिक अभ्यास र राष्ट्रिय स्वाभिमानमा आधारित समाज रूपान्तरण । तर आज जबज धेरै ठाउँमा व्यवहारिक राजनीतिक कार्यक्रमभन्दा औपचारिक भाषण र उद्धरणमा सीमित भएको आलोचना बढिरहेको छ । समय बदलिएको छ । अहिलेको पुस्ता डिजिटल प्रविधि, रोजगारी, सुशासन, पारदर्शिता, नवप्रवर्तन र सहभागितामूलक लोकतन्त्रका प्रश्नमा उत्तर खोजिरहेको छ । यदि जबजलाई समयअनुसार पुनर्व्याख्या गर्न सकिएन भने त्यो केवल ऐतिहासिक सन्दर्भमा सीमित हुने खतरा बढ्नेछ ।

आजको युवापुस्ताले राजनीति र कम्युनिष्ट आन्दोलनसँग गम्भीर प्रश्न गरिरहेको छ । रोजगारी कहाँ छ ? उत्पादन किन घटिरहेको छ ? शिक्षा किन व्यापारीकृत भयो ? कृषि किन संकटमा छ ? युवाहरू किन विदेशिन बाध्य छन् ? यदि कुनै पार्टीसँग यी प्रश्नको विश्वसनीय र व्यवहारिक उत्तर छैन भने त्यो पार्टी दीर्घकालीन वैचारिक शक्ति बन्न सक्दैन । त्यसैले अब नयाँ राष्ट्रिय एजेण्डा आवश्यक छ । उत्पादन र श्रममा आधारित अर्थनीति, राष्ट्रिय उद्योग संरक्षण, प्रविधि र नवप्रवर्तन, कृषि आधुनिकीकरण, शिक्षा–स्वास्थ्यमा सार्वजनिक दायित्व र सहकारी–सामुदायिक अर्थतन्त्रलाई केन्द्रमा ल्याउनुपर्ने आवश्यकता बढेको छ ।

कम्युनिष्ट आन्दोलनको अर्को ठूलो संकट राजनीतिक संस्कृतिमा आएको परिवर्तन पनि हो । आन्दोलनको मूल आधार विचार, त्याग, सादगी र जनसेवा हो । तर अहिले राजनीतिलाई अवसर, पहुँच र शक्ति प्राप्तिको माध्यमका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको गुनासो स्वयं कार्यकर्तामाझ सुनिन थालेको छ । सामाजिक सञ्जाल, फोटो राजनीति र प्रचारमुखी शैलीले वास्तविक जनसम्बन्ध र संगठनात्मक कामलाई विस्थापित गर्न थालेको छ । यदि कम्युनिष्ट संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्ने हो भने नेता र कार्यकर्ताको जीवनशैली पारदर्शी हुनुपर्छ । जनतासँगको सम्बन्ध व्यवहारमा देखिनुपर्छ । भाषणभन्दा व्यवहार, प्रचारभन्दा काम र पदभन्दा जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

आजको संकट केवल एउटा पार्टीको संकट होइन, यो समग्र नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न हो । यदि आन्दोलनले इमानदार आत्मसमीक्षा, वैचारिक नवीकरण, नेतृत्व परिवर्तन र जनतासँग पुनः जीवन्त सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्यो भने पुनर्जागरण सम्भव छ । तर यदि राजनीति बैठक, भेला, फोटोसेसन, गुटीय समीकरण र पद जोगाउने गणितमै सीमित रह्यो भने संगठन संरचनागत रूपमा बाँचे पनि आन्दोलनको आत्मा हराउने जोखिम बढ्दै जानेछ ।

अन्ततः कम्युनिष्ट आन्दोलन इतिहासले होइन, जनताले बचाउँछन् । जनताको विश्वास पुनः जित्ने एकमात्र बाटो विचारमा स्पष्टता, व्यवहारमा इमानदारिता, नेतृत्वमा परिवर्तन र जनताको वास्तविक जीवनसँग पुनः गहिरो सम्बन्ध निर्माण गर्नु नै हो ।