डा. कविताराम श्रेष्ठ

टाहागउ ब्यालान लि वन्ङ :
ओ मा ओ मा जी वा मवङ्गी मा च्यानकुटी ठ्यार्सङ झ्यानकुटी ठ्यार्सङ जी वा मवङ्गी मा ……………..।

उ थिगुर म्ये जिन २०२४/२५ दँकु द्वाल्खाकु चोङ ताक्कु ताए खेङ । आउ ३५/४० द लिखनुङ लितङ जन मनकु हलेनचोन् । “ओ मा यउ बाजक ठ्यार्सङ जि मवङ्गी” उ ब्याहायङ ब्याला मखे । ब्याहायङ ब्यालान् मखे द्वाल्खाय लाङाकु जन पुरान लुवन्गु खँय रेकर्ड हल मनकु । नेपथ्यकु हल्गु थिनागु मन–मनकु ।

नेवार भीमसेन संस्कृतीय उदगम भीमसेनथान
पूर्वय बेस्न नाम नामजाउ भीमेश्वर तीर्थ ! जन बा–मा ओखलढुङ्गालान पश्चिम खेन्न सोएन “ल भीमेश्वर रक्षा यर्सिन ना” हङन धूप, पूजा, वलिपेन बिउजु । उतुङ भीमसेन–शिव स्बरुपय भीमेश्वरय नामलान उ मध्यकालिन ऐतिहासिक द्वाल्खा नगरीय नामुङ भीमेश्वर नगरपालीका जु बाँलकु खँ खेङ ।

भीमेश्वर आउय नाम चलैजु नाम खेर्सङ नेवारपे इष्टदेउय रुपकु भीमेश्वर जुकुन खेङ भीमसेन मखे । उकु भीमेश्वर हङ महादेब स्वरुप हो भीमसेन हङ माहाभारतय भीमसेन हङन जुकुन थुइलौं । थिगुरतुङ देउत महादेव हो भीमसेन जुकुन मखे भगवतीय स्वरुपकु मानेरी विचित्रय परम्परा दम । उ ब्याला भीमसेनय चर्चा यरिलौं ।

विद्वानपिसिन हङ दम प्राचीन नेपालकु काठमाण्डुकु तिब्बतलान ब्यापार यरित वङ्गु ब्यापारीपिसिन दोखुनु सोएन हाखेन इष्टदेउय रुपकु मानेतहिन आले लिबि ब्यापार त थउ मुल ज्य मानेकु नेवार पिसिनुङ भीमसेन इष्टदेउय रुपकु मानेत्चु ।

पिदेश ठाँइकु थात कोत, डाडा पाखाय ठाकौं आले नइत त्वइत चोइत मदौं ब्यालाकु महिना भर ब्यापारय सामान बुएन खुँपेन खोङन ग्याङन लिङाई मल्गु ब्यापारीपिस्त बल हो साहस मल्गुजु, आन्थिजुयलागिन् दुसासन, किच्चक, जरासन्ध थिनागु राक्षसपिस्त स्याकु भीमसेन आपिस्त मानसिक रुपकु शक्ति बिउ देउ जुर । आपिस्त लगैजुर ईनागु ब्यालाकु भीमसेन ग्वाहार बियौं । आन्थितु आमे पूजा जुर । पूजाय परम्परा मिश्रित जुर ।

नेवारपे मोरकु भीमसेन चोन आन्थिजुयलागिन् मोरकु थिइ मबिउ हङ जनश्रुति अझङ दम । नेवार पिसिन सामान खर्पन्कु र्बुङ मोरकु तयन बुरहिन । आन्थि र्बुङ बल मले लागिन भीमसेनय आशा जुर ज्यउ । हातिङ मोबु साहुजी पिस्नङ ब्यापार यत वन्ङ भीमसेनत मोरकु तयन लिङाउतन ! आपिस्न तिब्बत वङ ठाकांै मुलय ठाँई शुरु जुउ द्वाल्खाकु भीमसेनत थापना यत्चु ।

उलि टुल्केकि भीमसेनय देकु मदउ नेवार बस्ती हो ग्वाखाचाकु भीमसेन मतय नेवार छेंय कल्पना यरि मफौं जुर । नेवारपे ज्यत बाँलकु यकु खँपे उखान टुल्केकु उ नामय छ्यालैं । ब्यापारकु फाइदा जुर्स “भीमसेन देउ जागै जुर” हतहिन ग्राहक पिस्त केङन नइरी नाफा त “भीमसेन देउय भाग” हतहिन् । ईनागु मेबुङ गत्के उदाहरणपेन् दम ।

नापलङ जनश्रुती आले लोक बाखनपे इशारा उ दमकि नेवार संस्कृतीकु खोइदउ भीमय महत्व तिब्बत थें नेपालय मुल ब्यापार मार्ग द्वाल्खाकु चलिरि भीमसेनयतु महत्वय कारणन खेङ आले द्वाल्खालान उ संस्कृती नेपाल हो मेबु नेवारी ठाँइकु आयात जुर । ईनागु सङ्केत बिउ जनश्रुतीपेन काठमाण्डुकु यक्कु दम आम मध्य पिगुर उकु चर्चा यरि टेनगी ।

पहिला बाखनकु हतै, काठमाण्डुकु थिमा जुजुन द्वाल्खाय राजकुमारी ब्याहा यङ दउ, आम राजकुमारीय दाइजोकु भीमसेन नोकरय रुपकु हायन तउजु । आकुय जनतान आमे चालचलन खोङन सिरर्जुकी आम वा द्वाल्खा भीमसेन खेङ । भीमसेन रि मेब्सिन ओसि सात अन्र्तध्यान जुर । लिबि आम सम्झनाकु भक्तपिसिन आमे मूर्तिm दके देकु थापना यत्चु आले पूजाय परम्परा चल्केर्जु खेङ हङ मान्यता दमु तर वय वास्तविकता आउटुल्ले पित यउ खोई मदनी ।

दोस्रा बाखनन हतै, द्वाल्खा भीमसेन पाटनय थिमा ब्यापारीय छेंकु बास चोन्द यउजु । आम आकुलान वङनली जुजु हो भारदारन र्सिजु आले आमे मूर्तिm दके देकु थापना यत्चु आले पूजाय परम्परा चल्केर्जु । वयङ वास्तविकता आउटुल्ले पित यउ खोई मदनी ।

तेस्रा बाखनन हतै, द्वाल्खाकु गुङ जुजुन नेपालय गुङ जुजुत थउ मिच बिर्जु । मिच नाप जुजुन दाइजोकु थिमा बुढा नोकरुङ छोएन तउ जु, आमन हातिङ ज्य मेयरीउरी खाली निच्छी सि सोएन चोङ्गु बेस्न अल्छि यकु जु । आम्त बुकु ज्य यरित छोर्जु । निच्छि हातिङ ज्य मेयेङन सि सोएन चोन आले केसि सुनि सोर्ङ यक्कु मिन यरि मफौं ज्य थिमान यङन धोन्के जुएनचोन । साधकपिसिन र्सिजु कि उ वा साक्षात द्वाल्खा भीमसेन खेङ हङन । भीमसेनन थउ वा नेपाल सोइत भेष बदलेङन यय आले जिन गिबि गिबि टेककारगी आकु देकु दकेन हङन अन्र्तध्यान जुर । जनश्रुतीन हतै, आउ खोइदउ काठमाण्डु हो पाटनय प्रसिद्ध भीमसेन देकुपेन आम्ताकुतुङ दके खेङ ।

चौथा बाखनन हतै, द्वाल्खालान यउ भीमसेन भादगाँउकु चोन्ङ वाक्क जुएन कान्तिपुर वङ जएनचोन । आमकारणन कान्तिपुर ब्यापारय केन्द्रयरुपकु बिकास जुर । थिनु भीमसेन कान्तिपुरलान मिय रुपकाएन बनेपा वङ जुएनचोन । आकु थिगुर ब्याहाकु दुलहीय दाइजो काठमाण्डुय छेंकु थेङ्केइत भरिया दर्केजु ।

हातिङ मनएन चोङ्गु भीमसेनन भोस्नयनली बुकु ज्ययरित मेबु थिमा मिनाप छोर्जु । मेबु मिन थिगुर ड्याङ प्वाल्ङ भीमसेनन नि ड्याङ प्वालेन केन्जु । निजा नर्केङ जम्मै निजाङ नयन र्बिजु ।

इनागु बल हो व्यवहार त भीमसेनय जुकुन जुर हङन माहाभारतय बाखन ङेन्केइ हङन आम मिन ङेन्केइ टेन्ङ भीमसेन अलप जुर । आम मिन उ घटना ठकुजुजुत्युख्वात ङेन्केर्जु । ठकुजुजुत्युख्वान आम द्वाल्खा भीमसेन तु खेङ हङन ड्वाकु देउ दकेर्जु । आम देकु आउङ काठमाण्डुकु दमु ।

बाखनकु यउता दर्सङ वास्तविककु हरिमल्स खिने द्वाल्खा भीमेश्वरय रुप शक्ति थिनागु मेले मदई फरई हात्त हर्स उ देउ थिगुर हाकउ शिला खेङ । नकी मेवथे दकेय थिनागु खोई दमु । वय वारेकु द्वाल्खालान पित यउ पतिदुन्दु इतिहास हो किम्वदन्तीपेन गत्केङ पित यययन चोन । तर वय वास्तविकता हर्स आउटुल्ले उतु खेङ हङन पित ययन चोयङ्गु खोईमद ।

यउता जुर्सङ व्यापारी आले भक्तजनपे गत्केङ आशपेन पुरा यङ मान्यता दमु । थपेन द्वाल्खा भीमेश्वर स्याउदार ओन्गुरा मोओन्गुनी रा ? मोओन्स थिताल ओसीन आले मन आश पुरा यरसिन् ।