दोलखाको प्राचीन शहर भीमेश्वर नगरपालिका–२, द्वाल्खामा हिजोदेखि परम्परागत लाखे जात्रा सुरु भएको छ। मौलिक कला, संस्कृति, बाजागाजा र स्थानीय परम्पराले भरिपूर्ण लाखे जात्रा द्वाल्खाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ।

दोलखामा मनाइने लाखे जात्राको आफ्नै विशिष्ट पहिचान छ। अन्य स्थानको तुलनामा यहाँ हरेक टोलबाट छुट्टाछुट्टै लाखे निकालेर जात्रा मनाउने परम्परा रहेको छ। विभिन्न टोलका स्थानीयवासीको सहभागितामा बाजागाजासहित लाखे निकालिँदा प्राचीन द्वाल्खाको वातावरण नै उत्सवमय बन्ने गर्छ।

लाखे जात्रा केवल मनोरञ्जनका लागि मनाइने पर्व मात्र नभई द्वाल्खाको पुस्तौँ पुरानो संस्कृति, धार्मिक आस्था, कला र सामाजिक एकताको प्रतीकका रूपमा समेत रहँदै आएको छ। लाखेको नाच, परम्परागत बाजाको धुन र जात्रामा सहभागी स्थानीयको उत्साहले प्राचीन शहरको मौलिक सांस्कृतिक स्वरूपलाई जीवन्त बनाउने गर्दछ।

जात्राका क्रममा विभिन्न टोलका स्थानीयवासी, युवा, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकसमेत सहभागी हुने गरेका छन्। विशेषगरी युवापुस्ताको सहभागिताले पुराना पुस्ताबाट हस्तान्तरण हुँदै आएको लाखे नाच तथा जात्राको परम्परालाई निरन्तरता दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

द्वाल्खामा हरेक टोलबाट लाखे निकाल्ने परम्पराले यहाँको टोलगत सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक सहभागितालाई समेत बलियो बनाउँदै आएको स्थानीयको भनाइ छ। जात्राको समयमा टोल–टोलमा हुने जमघट, बाजागाजा र सांस्कृतिक गतिविधिले स्थानीयवासीबीच आपसी सम्बन्ध र भाइचारासमेत बढाउने गरेको छ।

प्राचीन द्वाल्खाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको लाखे जात्रा संरक्षण र पुस्तान्तरणका लागि स्थानीयवासी लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आएका छन्। आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका बीच पनि पुरानो परम्परालाई निरन्तरता दिन स्थानीय समुदायले देखाएको सक्रियता महत्वपूर्ण मानिन्छ।

लाखे जात्राले द्वाल्खाको प्राचीन इतिहास, मौलिक संस्कृति र स्थानीय पहिचानलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने काम गर्दै आएको छ। त्यसैले जात्रालाई केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा नभई द्वाल्खाको जीवित सम्पदाका रूपमा संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।