https://bampijhyala.com/archives/104490

हिमाल, संस्कृति र जलवायु परिवर्तनको चुनौती– ......२

स्थानीय तहका लागि उपयोगिता

IPCC ले पनि स्थानीय, परम्परागत तथा आदिवासी ज्ञानलाई भूमि व्यवस्थापन, जलस्रोत व्यवस्थापन, चरन प्रणाली, वन संरक्षण, पारिस्थितिक प्रणाली (इकोसिस्टम) आधारित अनुकूलन तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरणका महत्वपूर्ण आधारका रूपमा स्वीकार गरेको छ। यसको अर्थ गाउँघरमा प्रचलित परम्परागत अभ्यासहरू केवल कथा, विश्वास वा पुराना चलन मात्र नभई वैज्ञानिक रूपमा अभिलेखीकरण गर्न सकिने मूल्यवान् जलवायु ज्ञान हुन्। यद्यपि, यस्ता ज्ञानलाई वैज्ञानिक प्रमाण, समावेशी सहभागिता र स्थानीय योजना प्रणालीसँग समन्वय गरेर प्रयोग गर्न आवश्यक छ।

नेपालका स्थानीय तहहरूका लागि संस्कृति आधारित जलवायु अनुकूलन अत्यन्त उपयोगी अवधारणा हो। स्थानीय अनुकूलन योजना, विपद् जोखिम न्यूनीकरण योजना, वार्षिक योजना तथा बजेट, सामुदायिक वन व्यवस्थापन योजना, जलाधार संरक्षण योजना, जैविक विविधता संरक्षण कार्यक्रम र विद्यालयीय पाठ्यसामग्रीमा स्थानीय सांस्कृतिक ज्ञानलाई प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्न सकिन्छ।

उदाहरणका रूपमा कुन मुहान कहिलेदेखि सुक्न थालेको हो, कुन कुलो कसरी सञ्चालन तथा सफाइ गरिन्थ्यो, कुन रैथाने बीउ खडेरी सहनशील थियो, कुन वन क्षेत्रलाई पवित्र मानी संरक्षण गरिन्थ्यो, कुन स्थान पहिरोको दृष्टिले जोखिमयुक्त मानिन्थ्यो, पहिले हिउँ पर्ने तर अहिले कम पर्ने क्षेत्रहरू कुन हुन्, वा कुन बाली उच्च भूभागतर्फ सर्न थालेको छ भन्ने जस्ता जानकारी स्थानीय स्रोत व्यक्तिहरूबाट संकलन गर्न सकिन्छ।

यस्ता ज्ञान अभिलेखीकरण गर्दा स्थान, वडा, टोल, उचाइ, जोखिम क्षेत्र, समुदाय, जातीय समूह, पेशा, अभ्यासको नाम, प्रयोग विधि, समय, आवश्यक सामग्री, सामाजिक नियम, जलवायु जोखिमसँगको सम्बन्ध, वैज्ञानिक व्याख्या, फोटो, नक्सा, स्रोत व्यक्ति, अनुमानित लागत, जिम्मेवार निकाय तथा कार्यान्वयन योजनाजस्ता विवरण समावेश गर्न सकिन्छ। यसरी अभिलेखीकरण गरिएको ज्ञानलाई स्थानीय सरकारको योजना निर्माण, बजेट व्यवस्थापन, सूचना सामग्री, वेबसाइट, विद्यालयीय पाठ्यक्रम, जनचेतना कार्यक्रम तथा विपद् पूर्वतयारीका गतिविधिमा प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

भिमेश्वर नगरपालिका र हिमाली संस्कृति आधारित जलवायु अनुकूलन

भिमेश्वर नगरपालिका लगायत हिमाली तथा पहाडी स्थानीय तहहरूका लागि मुख्य सन्देश के हो भने स्थानीय संस्कृति विकासको बाधक होइन, बरु जलवायु अनुकूलनको व्यवहारिक र दिगो समाधान हो।

दोलखा क्षेत्रका धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास, वर्षासँग सम्बन्धित जात्रा तथा पर्वहरू, मुहान संरक्षण, सामुदायिक वन व्यवस्थापन, रैथाने बीउको संरक्षण, स्थानीय श्रमदान प्रणाली, पहिरो तथा अन्य प्राकृतिक जोखिमसँग सम्बन्धित मौखिक इतिहास, साथै पानी र वनसँग जोडिएका परम्परागत नियमहरू जलवायु अनुकूलनका महत्वपूर्ण ज्ञान स्रोत हुन्।

भिमेश्वर नगरपालिकाले स्थानीय संस्कृति, स्थानीय जोखिम, वैज्ञानिक प्रमाण तथा समावेशी शासन प्रणालीलाई समन्वय गर्दै जलवायु उत्थानशील विकास योजना निर्माण गर्न सक्छ। यसका लागि वडा तहमा जलवायु–संस्कृति नक्सांकन, ज्येष्ठ नागरिक तथा स्थानीय स्रोत व्यक्तिसँग अन्तरक्रिया, महिला तथा सीमान्तकृत समुदायको सक्रिय सहभागिता, विद्यालयमा स्थानीय जलवायु ज्ञानमा आधारित शिक्षा, सामुदायिक वन तथा जलस्रोत व्यवस्थापन योजनामा सांस्कृतिक ज्ञानको समावेश तथा स्थानीय पर्व–मेलामार्फत जलवायु सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

संस्कृति आधारित जलवायु अनुकूलनका सम्भावित क्षेत्रहरू

संस्कृति आधारित जलवायु अनुकूलनले विभिन्न क्षेत्रमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

कृषि क्षेत्रमा रैथाने बीउ, मिश्रित खेती प्रणाली, अन्न भण्डारण, बाली पात्रो तथा सामूहिक श्रम परम्पराले खाद्य सुरक्षा सुदृढ गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।

जलस्रोत व्यवस्थापनमा मुहान संरक्षण, पोखरी संरक्षण, कुलोको नियमित मर्मत तथा पानी बाँडफाँटसम्बन्धी स्थानीय नियमहरू प्रभावकारी देखिन्छन्।

विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि पुराना पहिरो र बाढीको मार्ग, सुरक्षित स्थान तथा स्थानीय चेतावनी संकेतसम्बन्धी परम्परागत ज्ञान अत्यन्त उपयोगी हुन्छ।

जैविक विविधता संरक्षणमा पवित्र वनको संरक्षण, सामुदायिक वन व्यवस्थापनका नियम, चरन व्यवस्थापन, औषधीय वनस्पतिसम्बन्धी परम्परागत ज्ञान तथा स्थानीय प्रजातिको संरक्षणले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

सामाजिक रूपमा पर्व, मेलापात, गुठी प्रणाली, श्रमदान, आमा समूह, वन उपभोक्ता समूह तथा अन्य स्थानीय संस्थाहरूले संकटका बेला सामाजिक ऐक्यबद्धता र सामुदायिक उत्थानशीलता सुदृढ गर्न मद्दत गर्छन्।

 जलवायु सञ्चारमा संस्कृतिको भूमिका

जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी सन्देश समुदायसम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्‍याउन संस्कृति एक सशक्त माध्यम हो। प्राविधिक शब्दावलीको प्रयोगभन्दा स्थानीय उदाहरण, लोककथा, गीत, फोटो, नक्सा, स्थानीय भाषा, जात्रा, नाटक, विद्यालयीय गतिविधि तथा सामुदायिक संवाद बढी प्रभावकारी हुन्छन्। स्थानीय भाषामा जलवायु परिवर्तनको अर्थ र प्रभाव प्रस्तुत गर्दा समुदायले त्यसलाई आफ्नै जीवनसँग जोडेर सहज रूपमा बुझ्न सक्छ।

मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणले पनि जलवायु परिवर्तनलाई मानिसहरूले आफ्ना अनुभव, स्मृति, भाषा तथा जीविकोपार्जनसँग जोडेर बुझ्ने गरेको देखाउँछ। त्यसैले जलवायु सञ्चार केवल सूचना प्रवाह गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन, समुदायको ज्ञानलाई सुन्ने, सम्मान गर्ने र त्यसलाई विकास योजना तथा नीतिसँग जोड्ने सहभागितामूलक प्रक्रिया पनि हो।

निष्कर्ष

जलवायु परिवर्तनले प्राकृतिक प्रणालीसँगै सांस्कृतिक, सामाजिक तथा ज्ञान प्रणालीहरूमा पनि गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ। तर, संस्कृति आफैं जलवायु अनुकूलनको बलियो आधार बन्न सक्ने क्षमता राख्छ। हिमाली समुदायसँग भूमि, जल, वन, ऋतुचक्र, जैविक विविधता, पशुपालन, कृषि, धार्मिक विश्वास तथा सामुदायिक जीवनसँग सम्बन्धित समृद्ध परम्परागत ज्ञान रहेको छ।

यदि यस ज्ञानलाई सम्मानपूर्वक संकलन, अभिलेखीकरण, विश्लेषण तथा वैज्ञानिक प्रमाणसँग समन्वय गरी स्थानीय विकास योजना र नीतिहरूमा समावेश गर्न सकियो भने जलवायु अनुकूलन अझ प्रभावकारी, लागत–प्रभावी, समुदायमुखी तथा दिगो बन्न सक्छ।

मानवशास्त्रीय दृष्टिले जलवायु परिवर्तन मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध, स्मृति, भाषा, ज्ञान तथा जीविकोपार्जनमा आएको परिवर्तनसँग सम्बन्धित विषय हो। समाजशास्त्रीय दृष्टिले यो सामाजिक असमानता, शक्ति सम्बन्ध, संस्थागत संरचना, सहभागिता तथा सामुदायिक उत्थानशीलतासँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले हिमाली संस्कृति आधारित जलवायु अनुकूलनले स्थानीय ज्ञान, वैज्ञानिक प्रमाण, सामाजिक समावेशीकरण तथा सुशासनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।

अन्ततः, जलवायु उत्थानशील भविष्य निर्माणका लागि आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँगै समुदायमा पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परागत ज्ञान, सांस्कृतिक बुद्धिमत्ता र सामाजिक ऐक्यबद्धतालाई समान महत्व दिनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

सन्दर्भ सामग्री

१. Poudel, Jiban Mani. Human-nature relations, human dimensions of climate change, Himalayan livelihoods, local knowledge and livelihood transformation सम्बन्धी अध्ययन तथा संवादहरू।
२. IPCC Sixth Assessment Report तथा IPCC Special Report on Climate Change and Land: स्थानीय, परम्परागत तथा आदिवासी ज्ञान जलवायु अनुकूलनका लागि महत्वपूर्ण स्रोत भएको उल्लेख।
३. UNFCCC Paris Agreement: जलवायु कार्यमा आदिवासी जनजाति र स्थानीय समुदायको अधिकार तथा ज्ञानको महत्व।
४. UNFCCC Local Communities and Indigenous Peoples Platform: स्थानीय तथा आदिवासी ज्ञान आदानप्रदान, क्षमता विकास र जलवायु नीतिमा समावेशीकरण।
५. UNESCO Local and Indigenous Knowledge Systems: जलवायु परिवर्तनको अवलोकन, अनुकूलन र स्थानीय समाधानमा आदिवासी ज्ञानको भूमिका।
६. नेपाल सरकारको Second Nationally Determined Contribution र Long-term Strategy for Net-zero Emissions।
७. भिमेश्वर नगरपालिका जलवायु तथा संस्कृति अभिमुखीकरण प्रस्तुतीकरण: “Himalayan Culture in Climate Disaster Adaptation.”

लेखकः डा. अनिता श्रेष्ठ
जन्मघर दोलखा, कर्मघर रामेछाप