नेपाल सम्वत् ११४६, बछलाथ्वः ८ अष्ठमी (१२ बैशाख, २०८३, २५ अप्रिल, २०२६) शनिवार, बाँपिझ्याला । काठमाडौँ केवल राजधानी मात्र होइन, कला, संस्कृति र सम्पदाले समृद्ध ऐतिहासिक सहर हो। उपत्यकाका हनुमानढोका, पाटन र भक्तपुर क्षेत्रका सम्पदाहरू विश्वसम्पदामा सूचीकृत छन्, जहाँ मिथिला सभ्यताको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। करिब सात सय वर्षदेखि तिरहुत राज्य र नेपालमण्डलबिच सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा वैवाहिक सम्बन्ध निरन्तर रहँदै आएको इतिहास पाइन्छ।

तिरहुतको इतिहास र यसको उपत्यकासँगको सम्बन्ध चङ्खुतीर्थ चरखण्डेश्वरजस्ता स्थानले पुष्टि गर्छन्। यसले देखाउँछ कि नेपाल उपत्यकामा ‘तिरहुतिया’ पहिचान प्राचीनकालदेखि नै स्थापित थियो। मिथिला वैदिक कालदेखि विद्या, दर्शन र संस्कृतिको केन्द्रका रूपमा चिनिँदै आएको थियो, जसले पछि मध्यकालमा पुनः उत्कर्ष प्राप्त गर्‍यो।

चालुक्य वंशका शासकहरूद्वारा स्थापित तिरहुत राज्यले मिथिलालाई राजनीतिक रूपमा सुदृढ बनायो। नान्यदेवले सिम्रौनगढलाई राजधानी बनाई शासन सञ्चालन गरेका थिए। तर सन् १३२५ मा गयासुद्दीन तुगलकको आक्रमणपछि सिम्रौनगढको पतन भयो र त्यसपछि मिथिला क्षेत्रका विद्वान्, कलाकार र ब्राह्मणहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे।

मल्लकालमा काठमाडौँ उपत्यका सांस्कृतिक र बौद्धिक केन्द्रका रूपमा विकसित भइरहेको थियो। यही समयमा मिथिलाका विद्वान्हरूले यहाँ आश्रय पाए र न्यायशास्त्र, साहित्य तथा संस्कृतिको विकासमा योगदान दिए। जयस्थिति मल्लको शासनकालमा तयार गरिएको मानव न्यायशास्त्र संहितामा पनि मिथिला विद्वान्हरूको भूमिका महत्वपूर्ण थियो।

मिथिला र काठमाडौँबिचको सम्बन्धले भाषा, धर्म र संस्कृतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। मैथिली भाषा, धार्मिक संस्कार, तान्त्रिक परम्परा तथा कला—जस्तै चित्रकला र वास्तुकलामा—दुवै क्षेत्रबिच समानता देखिन्छ। मल्ल राजाहरूले मैथिली भाषामा नाटक लेखेर मञ्चन गराउनु, मन्दिरहरूमा मैथिली ब्राह्मणको नियुक्ति गर्नुजस्ता कार्यले यो सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनाएको थियो।

काठमाडौँ उपत्यकाले मिथिलाको सांस्कृतिक र बौद्धिक सम्पदालाई संरक्षण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यदि यस्तो संरक्षण नभएको भए, मिथिलाका धेरै परम्परा र ज्ञान सम्भवतः लोप भइसक्थे।

आजको सन्दर्भमा, तिरहुत र नेपालमण्डलबिचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई सम्झँदै आपसी सद्भाव र सम्मानलाई अझ मजबुत बनाउन आवश्यक देखिन्छ। अनेकतामा एकता कायम राख्दै नेपाललाई साझा सांस्कृतिक फूलबारीका रूपमा विकास गर्न यस्ता ऐतिहासिक सम्बन्धहरू प्रेरणादायी उदाहरण हुन सक्छन्।