हरेक वर्ष बैशाख कृष्णपक्ष अमावस्याका दिन मनाइने मातातीर्थ औँसी नेपाली समाजमा आमाप्रतिको श्रद्धा, प्रेम र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अत्यन्तै महत्वपूर्ण पर्व हो। यस दिनलाई “आमाको मुख हेर्ने दिन” पनि भनिन्छ। विशेषगरी दोलखा लगायतका स्थानमा नेवार समुदायले यसलाई विशेष परम्परा र सांस्कृतिक महत्वका साथ मनाउने गर्छन्।

यस पर्वको मूल भाव आमाको त्याग, माया र समर्पणलाई सम्झनु हो। आमाले सन्तानलाई गर्भमा राखेर जन्म दिने मात्र होइन, त्यसपछि दिनरात माया, स्याहार र मार्गदर्शन दिँदै जीवनभर साथ दिने व्यक्तिका रूपमा सम्मानित गरिन्छिन्। त्यसैले यो दिन केवल औपचारिक चाड होइन, सन्तानले आफ्नो अस्तित्वको आधारलाई सम्झने भावनात्मक अवसर पनि हो।

रोएको बच्चा आमाको छातीको न्यानोमा हुँक हुँक गर्दै चुप लाग्छ
थाकेको वयस्कको हारेको अनुहारमा आमाको शव्द मात्रले पनि आशा र जाँगर ल्याउछ
आमा, मम्मी, माता, महतारी, मम अनि अन्य धेरै नाम ।
हामीमध्य धेरैले सर्वप्रथम बोल्न सिकेको शब्द, मा – आमा
संसारको सबैभन्दा पवित्र नाता, आमा
संसारको सबैभन्दा पवित्र सम्बोधन, आमा
अनि पल पलमा संझना आउने, सुख दुःखमा झझल्को आउने एउटा अनुहार, आमा

पौराणिक विश्वास अनुसार “मातातीर्थ” नामको स्थानमा स्नान गरी आफ्नी दिवंगत आमाको सम्झना गर्दा विशेष पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। यसै कारण यस पर्वको नाम पनि मातातीर्थ औँसी रहन गएको हो। यस दिन जीवित आमासँगै रहेकाहरूले बिहानै स्नान गरी शुद्ध भई आमाको पूजा गर्छन्। आमालाई रातो टीका लगाउने, फूल चढाउने, ढोग गर्ने र उहाँबाट आशीर्वाद लिने चलन छ। त्यसपछि आमालाई मनपर्ने विभिन्न परिकारहरू—जस्तै उसिनेको अण्डा, माछा, मासु, दही, फलफूल, रक्सी तथा मिठाइ—सगुनका रूपमा अर्पण गरिन्छ। यो सगुन केवल खानाको परिकार नभई सम्मान, समृद्धि र शुभकामनाको प्रतीक हो।

आर्थिक अवस्था अनुसार सन्तानहरूले आमालाई उपहार दिने, नयाँ कपडा किनिदिने वा मनपर्ने परिकार बनाएर खुवाउने गर्छन्। परदेशमा रहेका छोराछोरीहरू पनि सकेसम्म घर फर्केर आमासँग समय बिताउने प्रयास गर्छन्, जसले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ। विशेषगरी विवाह भइसकेका छोरीहरूका लागि यो दिन निकै महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि उनीहरू माइत गएर आमालाई भेट्ने, सगुन दिने र आशीर्वाद लिने परम्परा रहेको छ।

तर जसको आमा छैनन्, उनीहरूका लागि यो दिन अझ बढी भावनात्मक हुन्छ। त्यस्ता सन्तानहरूले बिहानै पवित्र स्थलहरूमा गई स्नान गर्ने, घर सफा गर्ने, धुप–बत्ती बालेर पूजा गर्ने र मृत आमाको आत्माको शान्तिको कामना गर्ने गर्छन्। केही स्थानमा “सीदा” (खाना वा दान) दिने परम्परा पनि छ, जसले दिवंगत आमाप्रति सम्मान प्रकट गर्छ।

सामाजिक रूपमा पनि यस पर्वले ठूलो सन्देश दिन्छ—आमा केवल परिवारको सदस्य मात्र होइन, जीवनको आधार र संस्कारको पहिलो गुरु हुन्। आमाको माया निस्वार्थ हुन्छ र त्यसको कुनै तुलना हुँदैन भन्ने कुरा यस दिनले सबैलाई सम्झाउँछ। धार्मिक ग्रन्थहरूमा पनि “मातृदेवो भव” अर्थात् “आमा देवतासरह हुन्” भन्ने शिक्षा दिइएको पाइन्छ, जसले आमाको स्थान कति उच्च छ भन्ने देखाउँछ।

समग्रमा, मातातीर्थ औँसी नेपाली संस्कृतिमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको पर्व हो, जसले केवल उत्सव मात्र होइन, भावना, संस्कार र पारिवारिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने काम गर्छ। यो दिनले हामीलाई व्यस्त जीवनबाट केही समय निकालेर आमाको माया सम्झन, उहाँलाई सम्मान गर्न र कृतज्ञता व्यक्त गर्न प्रेरित गर्छ।

मातातीर्थ औँसी (आमाको मुखहेर्ने दिन)
हरेक वर्षको बैशाख कृष्णपक्ष अमावस्याको दिन छोराछोरीहरुको लागि आमाको मुख हेर्ने दिन हो । दोलखामा नेवार जातीको लागीे यो दिन बडो महत्वको हुन्छ । यो दिन आमाको मुख हेर्ने दिन भएकाले मातातीर्थ औँसीको नामले प्रख्यात छ । संसारमा सबै भन्दा बढी आमालई मान्दछन् । आमाले आफ्नो छोराछोरीलाई दश महिनासम्म गर्भमा राखेर ठूलो पिडा, कष्ट भोगी सन्तान जन्माउँछ ,त्यस पछि आफ्नो सन्तानका लागि दिनरात नभनी स्याहर सुसार गर्दछ, दश धारा दुध चुसाएर हुर्काउँछ, सन्तानको भविष्य राम्रो बनाउन, दिलो ज्यान दिई अनेक कष्ट सहेर हुर्काउँछ । यस्तो ममतामयी आमाको आदर सत्कार गर्न हाम्रो धार्मिक ग्रन्थले पनि ठूलो महत्व दिएको छ । यसैले हामीले यो चाडलाई विषेश महत्व दिएर मनाउँछौँ । अनि आमाप्रति ठूलो माया र भक्ती दर्शाउछन् ।

यस दिन आमा हुनेहरुले आमालाई भक्तिभावले रातो टिका लगाई आमाको पूजा–अर्चना, ढोग गरी आमाबाट आर्शिवाद लिन्छन् । त्यस पछि उसीनेर तारेको अण्डा, फलफुल, दही, माछा, मासु, रक्सी राखेर आमालाई सगुन दिने गर्दछन् । आ–आफ्नो गच्छे अनुसारको मिष्ठान्न, फल–पूmलहरु, मिठा–मिठा विभिन्न परिकारका खानेकुराहरु तयार पारी आमालाई खुवाउने गरिन्छ । परदेश लागेका छोरा–छोरीहरु समेत आमाको मुख हेर्न आफ्नो घर आउने गर्दछन् भने विवाह भैसकेकी छोरीको लागि त यो दिन बढो महत्वको मानिन्छ ।  सबै सगुन घरबाट तयार गरेर आमालाई दिन उपहार सहित छोरी माइत आइपुग्छन् ।

यस दिन आमा नहुने छोरा–छोरीहरुले विहानै वनारसी धारा गएर नुहाइ–धुवाइ गरी, घर लिप–पोत गरी मृत आमाको चिरशान्तीको कामना गरी सीदा दिइ आमालाई सम्झन्छन् । आफुलाई जन्माइ, पालन पोसण गरी हुर्काउने आमालाई सम्झनामा देव–देवीको दर्शन गरी धुप बत्ती बालेर पूजा अर्चना गर्दछन् । यसरी दोलखामा यो मातातीर्थ औँसी चाड धुमधामका साथ मनाइन्छ ।