जि आमताक्कु च्यादझिद दउजेउ बाँलस्के लुम्वन्सङ् तिवार येर्न ट्वालये मुचापेन् अझ हरिमल्नसिन् जन नाप लाङाकु मेथउ मुचा ताक्कुये साङतपेन् दउजु । वलिधुन्दु थन्केसीयेथेँ गोइ स्वन, तपुल स्वन ह्वर्सङ् येक्कु मदउजु । आन्थिनुं वलिये बाँलस्करन दुधुस्वन (लालुपाते) थिखाके ह्वयेन् च्वङ्गु ख्वइँदउजु ।

जि बुये ठाइँ द्वाल्खाकु आम्ताक्कुये खँपेन् लुवन्नसिन् कौडी मेथउ बुराखारापेन् छेँछेँकु ग्वार्मुङन् च्वङ ख्वइँ दउजु । गिबिङ् गिबिङ् तास मेथउजु । चपिल कुठा दुपान कौडी मेथये सर् पिपानटुल्के ताइ दउजु ‘मार्रा मार्रा..’ हङन् । आमताक्कु मैनटोल च्याङन् जुवा मेथकेइ येकुतन् । आले गिबिङ् तास मेथर्न न्वन्हाये सर् ‘१७ भए खा..’ ‘एक्का जोडा…’ हङन् चिउतन्जु । थन्केसी आमु खँ लुवङन् येर्नसिन् आमताक्कुये सरकारी ज्येखँकु आनागु जुवा तास ममेथइकेइरी कानुन ऐन मदउरा हङ थेँ चाइदयेन् येर । हात्तहर्स लाङा, फर, डोबर यले स्वर्सङ् ‘लङ्गुरबुर्जा’ मेथकेये ख्वइँदउजु । पुलिसपेन् थन्केसीये थेँ ठाइँठाइँकु तये ख्वइँ मदउजु । हातिङ् बामलकु नासजु ज्ये खँ जुहेजुर हर्सङ् चरिकोटअटुल्के सत्तर उइँमल्गु जु ।

उ ब्यालाकु बुँकु या सियेन् लइब्याला जुये लागिन् यले स्वर्सङ् म्वासके याये सुँपेन् ख्वइँदउजु हर्स स्वाँराधु्रन्दु कोत ओँगके च्वङ्गु डुसीये नल ख्वइँ दउ आले डुसी ह्वयेन् सियेन् ट्वयेन् सियेके ख्वइँ दउजु । आउ थन्केसी घत्केथेँ बुँकु या ख्वइँमदइ ध्वन्जु हर्स डुसीङ् गिबिङ् गिबिङ् जुकुन् ख्वइँ दउ जुयेन् च्वन ।

थनकेसी द्वाल्खा देश दुपान बुँस्वाँराये ज्ये येकु मिपेन्तु मदइध्वन्जु । ब्वङ कुठीकु टुल्के आखर ब्वन्द ओङ्गु मुचापेन् टुल्के ख्व्इँ मदयेन् येइध्वन्जु । झिम्निस् किलास ब्वइँ ध्वङ कत्नङ् येँदेश खेन्न छ्वइरी व उइँरी चलन जुयेन् द्वाल्खा जुकुन् मखे दोलखा जिल्लातु झण्डै पोङ्ला थेँ जुयेन् वङन् च्वन । अझ झन् थन्केसीवा समद्रपारीये देश खेन्न वङन् आखर ब्वइँरी व जागिर नइरी येत्नसिन् थउ ठाइँकु पुलेन् मायायकुपेन्तु येक्कु दयेन् येउदमु ।

तिवारये खँ लाइमल्नसिन् त्रियोदशीखुनहु कोकपूजा, चतुर्दशीखुन्हु खिचापूजा, आमसीखुन्हु सुन्हि गिसा पूजा येङन् बन्हिये ब्यालाकु चपिलकु हेँगौ चान् ब्वँथिलेन् पिनार च्वयेन् लक्ष्मीद्येउये टुटिपाली दके मुलखालान् दुत येङन् ल्वाप्ट, कुठा थ्येन्के याकुठी व द्येउकुठाटुल्के डोल्ठुकु इतार च्याङन् पूजा येङन् समैबजी नये चलन दउजु । लुँखा व ढुक्ठी बाकसधुन्दु तपुल स्वनन बार्चाकु सिँदर छ्वालके दकेयेन् छ्वात्के पूजा येकुतन् । आमताक्कु थन्केसीयेथेँ बिजुली व मैनइतार मदउजुु आले दोख्से छेँये चपिल, कुठा व झ्याला डोल्ठुये इतार न तु झललल त्वाकउजु ।

म्वपूजाखुन्हु सुन्हि वासा पूजा येङन् बल्न्हिताक्कु म्वःपूजा येरिउरी चलन दउजु । गु चलन थन्हुटुल्केङ् छ्यालेन्च्वङ दमु । म्वपूजा त स्वनिगः देशये मिपिसिन् ‘म्हः पूजा’ हतहिन् । खस खँउरी उ पूजा थउ म्वग्रत थउतु पूजा येरिउरी खेउँ । उ न्हिखुन्हु तु नेवार जातपे द हिल्गु न्हि ‘नेपाल सम्वत्’ मानेतहिन् तर आमताक्कु द्वाल्खाकुु उ चलन मदउजु । घत्केङ् लिबिजुकुन् उ चलन पितकाये खेउँ ।

हृाल्खाकु थिता खँरि भातिचा ब्यागल चलन ख्वइँदमु । आमु हाति हर्स रीतिरिवाज दोखुनुं नेवारपे पात्रोये ल्याखान् तिथिकु येर्सङ् विधिपेनुरि बार्मुनपे साफरकु च्वये ल्याखान् येरिउरी चलन दमु हङ मतलब थउतु जातये बार्मुन् तये चलन मद । बुक्द्येउ पूजा, कुमारी पूजा व महनीताक्कु जोशीपिसिन् पूजा येर्सङ् मूल ज्येखँ कि दाहाल बाजे कि सापकोटा बाजेपिसिन् येकुतन् । ज्ुइतवा दोखुनु विधि नेवार बार्मुनपे ल्याखान् येर्सङ् ब्वइँत व बाखन कइँतरि पर्वते भाषालान्ुतु येङन् च्वंगु दमु ।

थन्केसी नेवारपे न्हुलु द ‘नेपाल सम्वत्’ बाँलस्के ङाकेये यये दमु । नेपाल दुपानजुकुन् मखे पिबि देशकु च्वंगु नेवारपिसिनुं उ न्हि त घत्केङ् मान्यता बियेन् येउ ख्वइँदमु । अम्रिका, जापान, अष्ट्रेलिया यले च्वन्सङ् थउ रीतिरिवाज ङाके च्वङ ख्वइँदर्न नेवार जुेयेन् जन्म कायेकु गर्व ताइमल ।

तिवारये दोखुनुस्वयेन् लिखनये न्हि हङ किँजपूजा खेउँ । उखुन्हु तिता केहेँ दउपिसिन् किँजपूजा येतहिन् । हाबिलिबि ब्याहाजुयेन् टायेन् च्वङन्च्वंगु तिताकेहेँपेन् थउ मायेछेँ येयेन् दाजुकिँजये जुनी, जीवन बाँलकु थ्वजु, आयु टाहागयेन् येल्पनु हाइसञ्चो जुयेन् थ्वच्वँ हङन् बाँलकु ट्वइँरी उ न्हिये थउतु विशेषता दमु । ए न्हिये नाम किँजपूजा जुर्सङ् तातन् किँज त आले दाजु त केहेँपिसिनुं पूजा येतहिन् आले तिताकेहेँतु मदउ त निनीपिसिनुं पूजा येतहिन् ।

द्वाल्खा देशये थउतु अस्तित्व दमु थउ मूल ज्येखँ, रीतिरिवाज, भाषा, नखतचखतत गुल्पनुं माताङ्के छ्यालेन् च्वइँलौ । इले वन्सङ् यले थ्येन्सङ् थउ माबुँ व माभाषा त माया येरिलौ यिनागु तिवार दन्द मानेरित त्वार्मतइलौ । थउ गच्छेये ल्याखान् नखतचखत ङाकेइलौ । ड्याबा दमु हङन् मेपिस्त क्येइँत स्वाङ् क्येङन् फुम्र्यास् मयेरिलौ ना ! उ तिवार व नेपाल सम्वत् ११४५ ब्यालाकु दोखुसे बाँलकु ट्वङन् थनु त जाउदिर्गी ।

बालकृष्ण ‘पासा’
थनकेसी च्वङ ठाइँ : जोरपाटी येँ