हिपाथामी जात्रा कहिले सुरु भएको हो भन्ने यकिन मिति थाहा नभए पनि अठारौं शताब्दीको उत्तरार्धसम्म दोलखा राज्यमा शासन गर्ने राजाहरूले (मध्यकालमा) यो जात्रा सुरु गरेको अनुमान गरिएको छ । बडादशैंको पूर्वसन्ध्यामा टीकाको दिन दोलखा सहरमा हिपाथामी जात्रा हुन्छ । स्थानीय दोलखाको नेवारी भाषामा हिपाथामी भन्नाले रगत पिउने थामी हुने भएकाले यस पर्वलाई हिपाथामी जात्रा भनेर चिनिन्छ जुन नेपालमा कतै कुनै ठाउँमा यस किसिमको जात्रा मनाएको पाइँदैन ।

भाषा, संस्कृती हाम्रो पहिचान भएकोले यसको संरक्षण गरौं !

दोलखा शहरको उत्तर–पूर्व डुमकोट गाउँको थामी जाति हिपाथामी जात्रामा सहभागी हुन्छन् । दोलखाका तत्कालीन शासकहरूले गुठीको व्यवस्था गरे अनुरुप दशैंमा उनीहरू दोलखा आउँछन् । करिब बाह्र जना थामीको समुह दोलखा आएर पुरान्छें टोलको दशैं घरमा बस्छन् । उनीहरुको समुहमा अभिनय गर्ने दुई ‘नाडी’ हुन्छन रगत पिउनेहरूको रूपमा; दुई ’गुरु’, जसले नाडीको आध्यात्मिक मार्गदर्शकको रूपमा काम गर्दछ र दुई ’टाउके’ जसले खड्ग जात्राको दिन राँगोको टाउको वाहकको रूपमा अभिनय गर्छन् । नवमीको दिन नाडीको रूपमा काम गर्ने दुईजनाले आफ्नो कपाल खौरेरर हिपाथामीको रूपमा गर्न तयार हुन्छन् । तिनीहरूले लंगोटी बाहेक अरू केही लगाउँदैनन् र आफ्नो शरीरलाई देवता आए जस्तो गरेर काम्न थाल्छन् ।

यसै गरी कालरात्रि पूजा गरेर बिहान सबेरै भीमेश्वर मन्दिरबाट फर्कने क्रममा पुरान्छें टोलमा गुठियारले हिपाथामी लाई फूल र अक्षता दिन्छन् । उनीहरुलाई लिएर हिपाथामीहरु लगातार काम्दै त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरमा जान्छन् । त्रिपुरासुन्दरी जाने बाटोमा भीमेश्वर मन्दिर परिसरको ढुङ्गाको धारामा नाडीको रूपमा काम गर्ने दुई हिपाथामीहरू नुहाउँछन्, भगवान भीमेश्वरलाई श्रद्धा अर्पण गर्छन् र देविकोट भनेर चिनिने त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरमा जान्छन् । अनुष्ठान गर्ने दुई नाडीहरूका साथसाथै अन्य हिपाथामीहरू पनि उनीहरूसँग हुन्छन् । देविकोटमा पुजारीले नाडीको सम्पूर्ण शरीरमा तेलले अभिषेक गर्ने र रातो धुलो लगाई दिने गर्छन । बाहिर निस्कने तयारी गर्दा पुजारीले पहिले ताला, चाबी, पाथी, फूल र लावाले पूजा गर्छ र त्यसपछि टाउकोमा फूल र लावा खन्याउछ। हिपाथामिहरु देवीलाई श्रद्धाञ्जली दिएपछि काम्दै मन्दिर बाहिर निस्किन्छन् ।

दोलखा शहरको हिपाथामी जात्रा दोलखाको नेवार र थामी जातीको मौलिक जात्रा हो !

मन्दिरको आँगनमा राखिएको भैसीको बाछोलाई चार खुट्टा बाँधेर पर्सौउने कार्य गर्छन् । एक कसाईले बाछोको घाँटीको मुख्य नाडी काट्छ, दुईवटा नसा निकाल्छ र रगतको धारा दुई नाडीहरूको शरीरमा छर्कन्छ । नाडीहरू अगाडि झुकेर मुखमा रगत लिन्छन र मारिएका बाछोको तीन फन्का लिएर हातमा समातेको कुरुवाको पानीले मुख धुन्छन । किंवदन्ती अनुसार भैंसीले रक्तबिर नामक राक्षसको प्रतिनिधित्व गर्ने भएकोले नाडीहरुले, देवीका सेवकको रूपमा, दानव रक्तबिरको रगत पिएर नयाँ राक्षसहरूको पुनरुत्थान रोक्छन र देवीको विजय सुनिश्चित गर्दछन् ।

रगत पिएपछि नाडीहरू काम्दै नगरको दक्षिण–पश्चिम भागमा रहेको राजकुलेश्वर मन्दिरतिर जान्छन् । अरू हिपाथामीहरू पनि तिनीहरूको साथमा जान्छन, कोही चिराग बालेर र कोही काँप्दै । यस क्रममा कुसुलेले देवीकोट मन्दिरको सिढीमा बसेर म्वाहरी (सनाई) बजाइ रहन्छ । अरु जात्रामा जस्तो यो जात्रामा पूर्ण बाजा बजाउने चलन छैन ।

हिपाथामीहरू राजकुलेश्वरमा पुगेपछि माहनेले उनीहरूलाई पूजा गर्छ, अनुहारमा तेल र सिँदूरले मलेर फेटा बाँध्छ । त्यसपछि माहनेले तिनीहरूलाई बलेको बत्तिको मुठा दिन्छ । तिनीहरूले मुठा बाट झिकेर आफ्नो अगाडि, पछाडि, बायाँ र दायाँ एक–एक बत्ति फ्याँक्छन् । यो जादू जस्तै हो कि तिनीहरूले आफ्नो मुख भित्र बाँकी बलेको बत्तिको मुठा राख्छन् र बहिर टोल तिर अघि बढ्छन् । हिपाथामीहरू बलेको बत्तिको मुठा खाएमा नाडीहरू समाधिबाट बाहिर आउँछ भन्ने बिस्वास गर्छन जबकि स्थानीयहरू बलेको बत्तिको मुठा खानु थामीको अंतर्निहित शक्तिको प्रतीक हो ।

कुसुले बहिरको डबलीमा बसेर मवाहरी फुकीरहन्छ । डबली मुनि भुइँमा रांगो बाँधेर राखिएको हुन्छ । हिपाथामीहरुले रांगो लाई तीन पटक घुम्छन र तीन पटक लट्ठीले पिट्छन् । यससँगै उनीहरुको त्यो दिनको प्रदर्शन समाप्त हुन्छ । त्यसपछि उनीहरु खिङ्गलचा नामक धारामा गएर रगतले लतपतिएको शरीर धुन नुहाउँछन् । त्यसपछि, सम्पूर्ण समूह आफ्नो “दशैं घर” मा फर्कन्छ । यससँगै हिपाथामी जात्राको अन्त्य हुन्छ तर एकादशीको दिन मनाइने खड्गजात्रा सम्म हिपाथामीको भूमिका कायम रहन्छ ।
खड्ग जात्रा पर्वले देवता र दैत्य महिषासुरबीचको युद्धलाई चित्रण गर्छ । खड्ग जात्राको दिन गुरु र नारी दशैं घरमा काम्दै गरेको बेला छ जना खाँड़ो (योद्धा) भित्र पसेर हिपाथामी लाई आफ्नो तरवार द्वारा अभिवादन गर्छन् । त्यसपछि तिनीहरू भीमेश्वर मन्दिर पछाडि रहेको त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर तर्फ सँगै अघि बढ्छन् ।

मन्दिरको परिक्रमा गरेर पूरै समूह देविकोटको चोकमा प्रवेश गर्छ । थामीहरू पनि मन्दिरमा प्रवेश गर्छन्, गुरु र नाडीले देवीलाई प्रसाद चढाउँछन्। करिब आधा घण्टापछि खाँडोको पहिलो समूह आइपुग्छ । तिनीहरू प्रसाद चढाउन भित्र जान्छन्। यसैबीच, थामीहरू आएर बाहिर प्रवेश द्वारमा बस्छन् जबकि खाँडोहरूले माथिको झ्यालबाट हेर्छन् ।

केही समयपछि देवीका पुत्र भटिङखारा आएपछि खाँडोहरू त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर बाट निस्कन थाल्छन् । पहिले दुईजना हिपाथामी माटोको भाँडोमा दुई राक्षसको मुकुण्डो लिएर बाहिर निस्कन्छन् र दुईजना हिपाथामी “टाउके” काँधमा दुईवटा राँगोको टाउको लिएर निस्कन्छन् । खड्ग जात्रा पर्वमा टाउकेले भीमेश्वर मन्दिरबाट ल्याइएका राँगोको टाउको र देविकोटमा अघिल्लो दिन बलि चढाइएको राँगोको टाउको बोकेको हुन्छ । हिपाथामीहरु मन्दिर परिसर बाट बाहिर आएर तल तिर पर्खेर बस्छन ।

त्रिपुरासुन्दरीको रुपमा पुजारी मन्दिर परिसरबाट बाहिर निस्कने बित्तिकै जात्रा पुनः धूमधामका साथ सुरु हुन्छ। दुङ्गल, नास्वर र पिङ्गल टोलबाट खाँडोहरु संगसँगै टाउकेहरू अगाडि बढ्छन्। अन्त्यमा राजकुलेश्वर मन्दिरमा जात्रा समाप्त हुन्छ । राजकुलेश्वरमा टाउकेहरूले मरेका राँगोको पुच्छर काटेर काटिएका टाउकोको मुखमा हाल्छन्। खाँडोहरुले राक्षसहरूलाई तर्साउनका लागि श्लोक जप गरेपछि सम्पूर्ण जात्राको समापन हुन्छ ।

द्वादशीको दिन देविकोटका पुजारीले हिपाथामीका लागि भोजको व्यवस्था गर्छन्। भोज खाएपछि देवीकोट मन्दिरको चार कुनामा पातमा राखेर हिपाथामीहरूले भोज चढाउँछन् । मन्दिरका पुजारी भित्र तिर हेरेर झ्यालमा बसेको हुन्छ भने हिपाथामीहरू आँगनमा बस्छन्। स्थानीय संस्कृतिविद् तीर्थनारायण जोशीका अनुसार हिपाथामीहरुले मन्दिरको परिक्रमा गरिसकेपछि राम्रो फसल हुने नहुने, रोग लाग्ने नलाग्ने र प्राकृतिक प्रकोपका सम्बन्धमा चालु वर्ष के हुने हो भनी भविष्यवाणी गर्ने गर्छन् । त्यसपछि भीमेश्वर मन्दिरमा गएर भगवानको दर्शन गर्छन र दशैं घर फर्केर आफ्नो गाउँ फर्किन्छन् ।

दोलखा शहरका नेवारहरूले मनाउने दशैं पर्वमा डुमकोटको थामी समुदाय कसरी जोडिन आयो ?

दोलखा सहरका नेवारहरूले मनाउने दशैं पर्वमा डुमकोटको थामी समुदाय कसरी जोडिन आयो भन्ने बारे एउटा मिथक छ । एक पटक दोलखाका राजाका सेवकहरूले एउटी सुन्दर थामी केटीलाई गुफामा एक्लै ध्यान गरिरहेको देखे। उनको सौन्दर्यले मोहित भएर दोलखा सहरमा ल्याएर राजा समक्ष प्रस्तुत गरे । राजाले तुरुन्तै उनीसँग प्रेम गरे र थामी केटीसँग विवाह गरे । केही महिनापछि उनका भाइहरू उनको खोजीमा दोलखा आए । उनीहरूले उनलाई भेट्टाए र गोप्य रूपमा उनको गाउँमा लगे । तर, त्यसबेला उनी राजाको सन्तानबाट गर्भवती थिइन् । समयमै उनले जुम्ल्याहा बच्चा जन्माइन् । थामिहरूले हिपाथामीको रूपमा काम गर्नेहरू ती जुम्ल्याहाका सन्तान वा दोलखाका राजाको सन्तान भएको दाबी गर्छन् । एक बिदेशी अनुसन्धानकर्ता सारा स्नेइडरम्यान का अनुसार – म यो कुरा ठोकुवा गरेर भन्न सक्छु कि “दशमीको दिन छुट्टै अनुष्ठानको रूपमा गरिने यो जात्रा दोलखाको लागि अद्वितीय छ ।

यसरी आफ्नै मौलिकता, परम्परा र महत्व रहेको हिपाथामी जात्रा, केही वर्षदेखि आफ्नो स्वामित्वमा रहेको गुठी जग्गा उच्च जातिका मानिसले कब्जा गरेको बहानामा केही थामीहरूले दोलखामा हिपाथामी जात्रागर्न आउन छाडेका छन् । दोलखाका समाजसेवीहरू यो जात्राको पुनरुत्थान गर्न पहल गरिरहेका छन् । अनादिकालदेखि मनाइने अनुपम पर्व भएकाले स्थानीय तथा प्रदेश सरकारले हरेक वर्ष यो पर्वलाई सुव्यवस्थित रुपमा सञ्चालन गर्न स्थायी कोष स्थापना गरी पुनरुत्थान गर्नुपर्छ । यद्यपि, केही थामीहरूले दोलखाका तत्कालीन शासकहरूले ल्याएका रीतिरिवाजसँग आबद्ध हुन पाएकोमा आफूलाई गौरवान्वित भएको ठान्छन् ।

यसरी यो जात्रा संचालनमा दोलखाका नेवार जातीको जति जिम्मेवारी र दायित्व रहेको छ । त्यसै गरी डुमकोटको थामी जातीको पनी त्यही अनुसारको जिम्मेवारी र दायित्व भएकोले यस जात्रा पुनः संचालनको लागि यस बाँपिझ्याला डटकम अनलाईन पत्रिका मार्फत सम्वन्धीत निकायको ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु ।