पेगुर—ब्व (चौथो भाग)

थुकेइमल्गु खँः
द्वाल्खा नेपाल (नेवार) भाषाये खँमुलोँ (व्याकरण)कु छ्यालिमल्गु मूल खँत जुकुन् उकु तइटेङ दमु । अंग्रेजी व पर्वते खस भाषाकु तये दोखुनु खँ उकु तइमल्गु ख्वइँमद । हात्त हर्स आमु खँमुलोँकु (व्याकरण) तये ल्याखाःकु तइमल्गु खँ मुचान्नसि ब्वङकुठीलान् सके यये दमु गिथिकिः नाम त टाहागके बयान येरिमल्गु ख्वइँमद । बरु खँमुलोँ (व्याकरण)कु छ्याले विषयगत खँ त म्वरनाम (शीर्षक) तर्न उ कत्न तर्स हातिजुयेउ दोख्सेङ् सर्सल्ला दइमल । उकु तइम्वाले व क्येइँम्वालेतु सही खँ खेउँ हरिम्वालेमखे । उकु थिपुल स्वइलौ,

मूल उ खँपेन् खँमुलोँकु छ्यालीमल्गु दमु । गाउँ ठाइँ थ्वजु या शहरकु च्वंगुपेन् थ्वजु मुथुन् न्वन्हाये खँकु मिपिस्त खँमूलोँ (व्याकरण)ये ख्याल मयेत्हिन् । मुचान्नसि बामान्, टेवालये साङतपिसिन् थ्वजु आले ड्वाकुन्दांगु येउङ् थ्वजु न्वन्हार्न इनागु खँकु ध्यान मबिहिन् । इनागु खँ त पुरान् परम्परा थिनागु मानेतहिन् । आउ थनुकसी मिपेन् घत्केङ् खँ सकेइ ध्वन्जु गिबिङ् हातिङ् खँलार्नसिन् गु खँग्वारा गिबिलस्के गिथि छ्यालेन्च्वन आखरत गिथि वायेन् च्वन आमु दोखुनुङ् स्वयेन् मिपे आनीबानी व बल थुके कारहिन् । उ कारण्न तु उ खँमूलोँ स्येइँमल्गु सकेइमल्गु दमु ।

खँग्वाराः
आउ उस्वयेन् थाबि सर्, सरल्याखा, आखरये ज्ये क्येइँधोङ जुर । आउ खँग्वाराखेन्न स्वइलौ, गुं थिगर आखर थ्वजु या निस्गरउङ् जुइफरै या सोंगरउङ् जुइफरइ उ स्वयेन् घत्के आखरउङ् ट्वाक्स्याङ जुइफरइ आनागु आखर न थउतु ल्याखान् अर्थ क्येनै हर्स आमु आखरपे ग्वारा त खँग्वारा हङन् थुकेइमल । गु खँग्वारान् ठाइँ, वस्तुभाउ, हातिङ् सार्दाम खेङ् हङ् ओँसिके ज्येखँये ल्याखा क्यनै, मुल क्येनइ हर्स आम्त ‘खँग्वारा’ हङन् सिकेइमल । उकु स्वइलौ,

जि, आमु, लुङा, फटिक, बटिमेस, धुँ, च्वापा, खो, टायेन्, येँ, कुसा, बटिङखाँडा थेँतु मिपिसिन् न्वन्हार्न, च्वर्न छ्याले आखरपे ओप्तेचा हुल त खँग्वारा हङन् थुकेइमल । उ खँग्वारातङ् थउतु दयेन् मुल (बनोट), पितयेउ मुल (स्रोत), ज्ये (कार्य)ये ल्याखाकु खँमूलोँ गुरु (व्याकरण शास्त्री)पिसिन् निस्गुर ल्याखाकु ब्वठयेन् तरइ, उ इनागु दमु,

(क) थउतु दयेन् येउ मुलये ल्याखाकु खँग्वारा त निस्ताजिकु ब्वठयेन् तरई,

१ मूल खँग्वारा (मूल शब्द)
२ ट्वाक्स्याकु खँग्वारा (व्यूत्पन्न शब्द)

१. मूल खँग्वाराः गुरी खँग्वारा गिथि थउतु पितयेउ खेउँ आमु खँग्वारा दकेये ठाइँतु नापमल हर्स आनागु खँग्वारा त मूल खँग्वारा हङन् थुकेइमल, गिनागु हर्स, उकु स्वइलोउ,

इनागु खँग्वाराकु अर्थ लगैजु मेबु खँग्वारा ट्वाक्स्याङ ख्वइँ मद । अझ बाँलस्के थुकेइ मल्न उ खँग्वाराकु मेबु आखरये अर्थ थुकेउ मदये लाििगन् उतु मूलखँग्वाराजुर ।

२ ट्वाक्स्याकु खँग्वारा (व्यूत्पन्न शब्द)ः थिगुरतु अर्थ थुकेउ निस्गुर खँग्वारा जुर्सङ् निस्गुर अर्थ थुकेउ थिगुर जुयेन् पितयेउ खँग्वारा त ट्वाक्स्याकु खँग्वारा (व्यूत्पन्न शब्द) हङन् थुकेइमल । उ खँग्वाराकु ट्वाक्स्याकु आखरग्वारान् निस्म्हा मिङ् क्येइँफरइ, थिम्हा मि व थिगुर ठाइँउङ् क्येईफरई । उ हङ अर्थ उ खँग्वारा मेबु खँग्वाराये भर कायेन दकेइमल्गु जुयेलागिन् ट्वाकस्याकु खग्वारा हङ खेउँ । गिथिकि उकु स्वइलोउ,

इनागु खँग्वारा त ट्वाक्स्याकु खँग्वारा हरिमल ।

संयोजन : बालकृष्ण श्रेष्ठ “पासा”