नेपाल देशय् हककु हाबिय् आमु ब्यलाकु मिपिसिन् मिपिस्त खँल्हाइत ग्याङन् च्वइँमल्गु अवस्था दउजु । थउ छेँय् मि बाहेक मेबु मित खँल्हाइतं हतिइथि स्वयेन् गुनुङ ययेउरा गुनानुं तायेउरा सियेउरा हँगन् ग्यारिमल्गु दउजु । आनागु अवस्था लिच्छवि जुजुपे पालाकु मदउ जु, न त आनागु चलन लिबि मल्ल जुजुपे पालाकुं दउजु, जुजुपिसिन् प्रजापिस्त हातिं जुररा नइ म्वखोन्जुरा हँगन् घत्कें बिचार तउतन् जु, आन्थिनुं राज्य त सञ्चालन् येकुपिसिन् जउखउय् वातावरण स्वयेन् जुकुन् ज्येखँ येकुतन् ।

राज्य सञ्चालन येत्न दोखुनुं दुपानय् खँ पिपान सिकेइ मजिउ थउथउ नियमय् खँ खेउँ, तर राज्यय् अभिभारा थउ ल्हाहाकु दमु हत्नसिन्तु प्रजापिस्त क्वत्यालेन् हेपेङन् तइमजि हँगन् आमताक्कुय् मन्त्री, हाकिमपिसिन् दोखुनु बिचार तउतन् । इथि जुय्लागिन् तु आमताक्कु देशय् ठाइँ ट्वाल घत्कें बाँलकु जु दउजु । दोखुसेनुं थउ थउ ज्ये येँगन् जुनी काटेङन् च्वंगुतन् ।

आमताक्कु मेबे अधीनकु च्वइँमल्सं नइत्वइँ त प्याटा ड्याल्यात्के च्वइँमाल्गुजु, उकु थिगुर खँ हाति जु दउ हर्स आमताक्कु जग्गाजिमिन येक्कु दउजु नउ मिपेन् ओल्तेचा दउजु, रीतिथितिं भातिचा ब्यागलतु जुयेलागिन् मिपिस्त स्वतन्त्रय् मतलबतु मदउ जु । थिता खँरि मेबु हातिहर्स आमताक्कु थउथउ ज्ये ब्वठयेन् येरिमले लागिन् गुनान् गुन्तं स्वइकाइ येरिमल्गु अवस्था तु मदउजु । उ थिगुर कालखण्डय् खँ जुर शायद आम्ततु नेपाल देशय् दातिय् थिगुर ब्यला (मध्ययुग) हरिमलेउ । मिपिस्त आमताक्कु य ब्यलाकु सामाजिक दायित्व नीजि हक अधिकारय् खँतु ल्वाप्ठोइँ मल हँगन् हरिउरि मनकु मदउजु ।

आउय् ब्यला आनागु मखे, थिखन मिपे ल्याखा (जनसंख्या) घत्के दयेन् येर, वय् नापनापतु मिपिस्त नइत्वइँत अभाव थिखायेन् ययेन्लि प्याटाय् लागिनुं थिम्हान् मेबु नाप निहुँ म्वालिउरि ल्वारिउरि ज्ये पितयेउ जुर । येल्पनुं मेबे अधीनकु च्वँगन् ज्ये येरिमल्गु ड्वाकुन्दांगुपिसिन् गुलि बिरै आम्लि ल्हाहा फयेन् च्वइँमल्गु अवस्थाकु थेँगन्लि आले मिपिसिन् थुइ लगैजुर्हिन् कि हक हँग हाति, आले अधिकार हँग गिनागु हँगन् ।

आउ नइ त्वइँय् समस्या जुकुन् समाधान जुयेन् मगत मिपिस्त थउ जाहान् लहिमल्दन, आखरय् ज्ञान काइमल्दन, मेबुपिसिन् थेँ जागीर नयेन् लिबिय् मूलोँ स्वइमल्दन, यिनागु कत्न मिपिसिन् थउ स्वतन्त्रता काइरि ल्याखान् थिम्हान् निस्म्हात ग्वाहार फोँगन् मिपे बगाल दके थिगुर तु सर पितकायेन् स्वतन्त्रताय् खँ पित येउ खेउँ । आउ जुर्न जुर्न उ तु स्वतन्त्रता थन्केसिय् मिपिस्त काँठाबरी मेथय् थिनागु खँ जुयेन् च्वन ।

आउ उ तु स्वतन्त्र हँग खँग्वारा (शब्द) त हाखेन हायेन् मिपिसिन् घत्कें खँ ल्वाप्ठोँगन् च्वनहिन् । स्वतन्त्र हँग थउ तु तन्त्र खेउँ, देशकु लोकतन्त्र हाये हात्तले यदि थउ इच्छान् थउ नाम्तु तइम्वखोङ् हर्स । उ नेपाल देशकु मिपिस्त हाति निहुँ दयेउ हँगन् म्वालेन् लिङाइ मल्गुरि हात्त ?