छिजि शरीर त लोखु हङ तोङ थिगुर मदके मज्यू तीय् चीज (पदार्थ ) खेउँ । उ पृथ्वी हङ छिजिन् टेक्कायेन् च्वङ धर्तीतं लोखु मदके तु मजि, लोखु मदर्स न जीव म्वारिफरै, न वनस्पतिय् काँचापेन् । यले स्वर्सं लोखुय् घत्केङ् महत्त्व दमु ।

हाबिय् मिपिस्के गुन्कें येक्कु ज्ञान दउजु आमु अनुसार ज्ये खँ स्येङन् ज्ञान बुद्धि बीउ जु, गुन्तंरि भातिचा कम ज्ञान (अल्पज्ञान) दउ पिसिन्रि लोखु घत्के तोइम्हमजि हङन् त्वइँटेङ लोखुं लुटेङन् त्वइँ मबिउजु । आउ थन्केसि विज्ञान प्रविधिय् विकास जुर स्वास्थ्यय् बारेकु घत्केन् येक्कु खँ सिउ ताउ जुर । आले हाति येर्स हाति व्यथा जुयेउ हङन् सिकेइ फयेन् च्वनगु । इथि जुये लागिन् थन्हुरि उकु इसिन् मर्चिय् खँ ल्हाइटेङ दमु ।
हाबिय् बुढापाकापिसिन् मर्चिय् प्वाका तु ज्वङन् लिङाउ जु, आले थिगर निस्गर येङन् मुथुकु प्वङन् तउजु । आन्थि मुथुकु प्वङन् तर्न मुथुकु कोत छ्वइजिउ ङिला पितययेन् लोखु मदउ ठाइँकु ज्ये बिउजु ।

हाबि हाबि गुनुं मन्त हर्स सिकु लुरित टायेन् तामाकोसी खोय् तिरकु येइँमल्गु जु, मलामी वंगु पिसिनुं हातिं मनयेन् प्याटा प्वङ्लान् सिं बिर उइँ मल्गु जु, आले लित पुलेन् ययेताक्कु मठुले हङ ठाइँकु थ्येङन्लि चिनी व मर्चि बिय्न् प्याटा कोलाकेइरि ज्ये येकुजु ।

वय् मतलब हाति जुर हर्स मर्चिन् आँत्त बल बिउजिन हङन् थुकेइमल्गु जुर । उ तु जुये लागिन् मर्चि मदके मज्यू थिता अमूल्य चीज खेङ्जिन हङन् सिकेइ मल । आउ थन्केसिय् स्वास्थ्य विशेषज्ञ व डाक्टर पिसिन् आले आयुर्वेदिक वैद्यपिसिन् मर्चि त घत्केङ् विशेषता दउ नये चीज खेङ् हङन् तरै । थन्केसिय् ल्याखाकु मर्चिन् गु गु ठाइँकु ग्वाहार बिरैले हङन् स्वर्न यिनागु खोइँ दमु ।

ही मदउ त ( रक्तअल्पता ):- मन् मन्दाउ लोखुकु मर्चि तयेन् त्वन्न छिजि म्वग्र दुपान मदउ नें (आइरन ) त उ मर्चिन् दके बिरै, आले ही कम जुयेउ हङन् पीर काइ माबाल । उ मर्चिन् हीय् ल्याखा थपेरि त ज्ये येतइ ।

कब्जियत :- घत्के थें मिपिस्त पाइखानाकु वङन् टाक्कल च्वन्नं खी पितकाइत ठाकउ जुर, बल येत्न छेउरी व थोँसीतु चर्काय्न् घार जुइफरै, आले दुपानय् खीआँती तु पितययेउरा हङ थेँ जुइफरै, यिनागु व्यथा दउपिसिन् मर्चि थिगर निस्गर यालेन् च्वन्सं जिर, यदि यालित ठाकउ थिनागु जुर हर्स न्हिच्छिन् पिपुल ङापुल मनदाउ लोखुकु मर्चि नुच्चके नियेन् त्वन्स उ कब्जियत जु त सहज येङन् बिरै ।

छेउरी त:- मर्चि नउ मिपे ख्वालय् छेउरी गुल्पनुं सइम्वक्वङ् आले चाडं बुढाबुढी जु ख्वइँ दउ म्वजु । नक्कु, मस्ति व गल येल्पनु चर्कोंगु ख्वइँ दयेन् च्वन । हात्त हर्स मर्चिन् म्वग्रकु लोखुय् मात्रा थपेङन् बिरै ।

जोर्नी त:- घत्केथें दँ थात वंगु मिपेन् गरि ४०-४५ दँलान् काटैजु पिस्त पुलि, ज्वँ, अठु, चुल्हाय् कापधुन्दु स्याकु व्यथा पित येइफरै, यिनागु व्यथा दउपिसिनुं मर्चि नइरि ज्ये येर्स घत्केङ् ग्वाहार बिरै । हात्त हर्स छिजि म्वग्रय् सेल त कमजोर जुइमब्यु, हीय् नसापेन् येल्पनु खुलैजुयेन् वन, आले यिनागु स्याकु ताङ्केइत बल बिरै ।

इथितुं मर्चिन् थोँसी त क्वाट्टके थात कायेन् पेलाँसी थेँ छ्वालकेइ मब्यु । थोँसी क्वाट्टयेन्लि येक्कु ठाइँ काइ म्वखोङ् आले म्वग्र येक्कु ड्वाक्कु जुइमफउ । इथि जुये लागिन् मर्चिय् महत्व थउङ् थुइलौ, मेपिस्तं थुकेइलौ ।