नखतचखत दास्पत्तिङ् यर वन । वये न आयु दमु, न वत वायु न थिरै न उन् दउ व मदउ सिरै । थउ ब्यालाकु यर थउ ब्यालाकु वन । हातिङ् जुय्न भौतिक शास्त्र व पञ्चाङ्ग पात्रोये ल्याखाःन् तिथिय् न्हिकु थात व कोत लर्सङ आमु तिथि ताईँउङ् फरै निस्न्हुङ् लरि फरै । आन्थिनुङ् द्वाल्खाय् नखतचखत ताङन् म्ववँ । नेपाल सम्वत् ल्याखाःन् ‘म्वग्र’ पूजा (म्हःपूजा) गुतरि द्वाल्खाये नेवार माभाषालान् ‘म्वपूजा’ हङ चलन दमु । 
खास हरिमल्गु वा ‘म्वग्र पूजा’ तु खेउँ तर द्वाल्खाये लाङाकु सिउताउ व सउकाउ भाषाये गुरुपेन् वाल्छ्याल्न दय्लागिन् भाषाये खँकु हाक्वइँ मसउपिसिनुङ् खँन् हर्स टुटि पाराक् चक्कलमुला नेम्लाये दुपान दउ हाकउ खतये ल्याखाः यरिसउफउपेन् यक्कु ख्वइँदमु । आन्थिनुङ् थउ माभाषात ट्वाप्ट्वाप्चियन् छ्यालेन्च्वङकु गर्वतु यरिमल । 

दासपत्तिङ् यउ दोखुनुस्वयन् ड्वाकु नखत महनी थापरे ययनुङ् उइँध्वन्जु । स्वनतय् पारु (परेवा) खुन्हुन्नसि चल्गु महनी देउ (द्यउ) स्वन कोत काय् पुन्हिसखुन्हु कोतकाय्न (कोचल्के) महनी त विदा बियन् थउ ठाइँये नखत मन्यारित वङ्गुपेन् थउथउ ज्यखँकु लिपुलि ध्वन्हिन् । आउ मेबु नखत तिवार ब्वाङन् ब्वाङन् ययन् च्वन । उ नखतुङ् द्वाल्खा देशये लागिन् घत्केङ् महत्व दउतु खेउँ । 

ट्वाल्ट्वाल्कु बजि टुन्न, छेँरीदुन्धु ऐराक काय् नासर्न महनी मिखाकुतु यार्गायेन् च्वङ्ग् थिनागु चाइदउजु । आन्थितु स्वनकु दुधु स्वन (लालपाते), तपुल स्वन, गोदावरी स्वन ह्वयेन् वलि, लाङा गुलि चहक दउजु ।

आउ महनीये खँलाई मल्नसिन् द्वाल्खा शहर आउय् भीमेश्वर नगरकु महनी सत्तई त हाबि हाबि टकचा, हेँगौचा, खिस्टा, काँसी, वाल्टा, सिँसुब, लुसि, कुल्सा, खाँसी, फोँसी, ऐराक ड्वाबर, मानसी, बेटारी, बाटा, कचये महत्व गुलि दउजु । ट्वाल्ट्वाल्कु बजि टुन्न, छेँरीदुन्धु ऐराक काय् नासर्न महनी मिखाकुतु यार्गायेन् च्वङ्ग् थिनागु चाइदउजु । आन्थितु स्वनकु दुधु स्वन (लालपाते), तपुल स्वन, गोदावरी स्वन ह्वयेन् वलि, लाङा गुलि चहक दउजु ।
थन्केसी महनी हङ नखत नाम जायेन् ज्येन माजाउरा हङ थिनाग् ख्वइँदयेन् यउ थिनागु चाइदयन् ययन चोन । परपाहुना मान्येरिउरी थउ ठाइँकु च्वन, सात्केभिन्के नइँ त्वइँ हङङ् थउ दुपानये खँ खेउँ । उकु स्वइमल्गु खँ हङ थउ ठाइयेँ नखतत गिथियङन् म्वात्के तइउरी हङ खँ मुल दमु । 
हाबिहाबिय् बुराखारापिसिन् द्वाल्खा शहरये श्यामसुन्दर, कोटछेँ आले सेङलाङा डोबरकु च्वङन् सिंहबनये डाँडाखेन्न स्वयेन् कय्मिच, इरि छयपेन् महनी ङाकेईत ययेउ हङन् मिखा टुन्के स्वयेन् च्वङ्गुजु । सोन्हुपेन्हु न्हिटुल्ले लिङायेन् यउपे खँ थन्केसि बाखन् थिनागु जुयन्च्वन । चिचाचिचा मुचाखाचापिसिन् थउथउ छेँय् ड्वाकुन्दांगु मिपिसिन् (अभिभावक) न्हुलु वास्ती हायन् ययेउ हङन् बखान् लाउजु । 

महनीये लागिन् परम्परात म्वात्के तइत हाबिये जुजुपिसिन् बुँस्वाराँ कम्याङन् यउ आइस्तान् देउदिउ पूजा यरित, जात्रा ङाकेइलागिन् बियन् तये दउजु । आउ आमु ‘गुने लाहा आमुन्तु स्वाहा’ यङन् बिये लागिन् घत्केथेँ जात्रा नखत चखत विधिकु जुकुन् थायेन् च्वन । परम्परानाप ट्वाक्स्याकु महनीये हिपाथामी जात्रा पुल्के हाइत निस्म्हासोम्हान् पाराक ल्येर्सङ् मेबु पेम्हाङाम्हान् जात्रा मार्हासङ् हातिङ् मापा हङथेँ यङन् जातभातये ल्याखाः तयेन् राजनीतिक स्वार्थकु लिङाउपेनुङ् मदउ मखे । 

थापरेय् द्वाल्खाये महनीये किपापेन् साफरख्वालकु फाट्टफुट्ट ख्वइँदर्संङ् छेँ, बुँ आले स्वाँरा दउपेन् च्वइँत ठाइँ दउपेनुङ् थउथउ ल्याखाःये बहाना दके म्ववङ्गुपेनुं ख्वइँदत । गुलि मिपिसिन्वा– “मोबाइलकु दोख्ताङ् स्वइदमु, हातिजुयन् च्वन हङन् घडीपत्तिकु खबर यहे यर आले हात्त उइँरीले उइँत व येइत मदउ ढ्याबा म्वके..” हकुपेन् येँ देशकु घत्केङ् नापलत । उ छिजि द्वाल्खामीय् लागिन् दुःखये खँ जुयन च्वन।

जात्रामात्रा नखतचखत हङ काँठाबरी म्येथये म्येथईरी मखे । गु ठाइँकु गिनागु जात्रा दमु, रीतिरिवाज हाति खेउँ, संस्कार गिथियङन् चल्यातहिन् आमे लागिन् येउ मुल आयस्था हाति दमु ? गु गु जात्रा त गिबि गिबि बुँ स्वाँरा बियन्तरइ हङन् म्वालिउरी ज्यखँये लागिन् उ पुस्ताये ल्यास्म्हापिसिन् मिखा बाँलस्के क्वइँमल्गु ब्यला ययेन् च्वन । येँ देशये ड्वाक्ड्वाकु होटल, भ्वस छेँकु मिपेन् ग्वार्मुङन् जुकुन् द्वाल्खाये संस्कृति परम्परा दिगा जुयेउ हङ मखे ज्यउ ।

गिबिलस्के ढ्याबा यर आँकुरि अर्थमदउ ज्य ग्वयेन्, सुलेन् सुलेन् लिङाइरी आले द्वाल्खाये लागिन् हातिङ् येरिलौ ना हर्स ‘चन्दा फ्वङन्रा जिय्उ ? नगरपालिका त हरिमल क,” हङन् लिचिलिउरी बानी बाँलकु वा मखेउ थिनागु ताइदमु । पालिकान् थउ कर्तव्य व अधिकार त हाखेन हायेन् दोखुसेतं समान ल्याखाःन् स्वयेन् ज्यखँ चल्केइरी यरिमल हर्स गुठी व कुठीये जग्गाजिमिन गिबिगिबि दमु गुने नामकु दउ आउ गुनान् अधिकार जम्याङन् च्वन हङन् खँ चर्बुत्के लाइ मल्दन । आमु जनमि, आमु छनमि हङन् मखेउ मज्यू खँत माखेन् खाचात ट्वाप्चियेन् जुकुन मजियेउरा !  

मिखाकु यार्गायेन् च्वङ्गु सर्ग थिनागु थउ द्वाल्खा देशये माया लगैजुयन् लाहा थिखाके हातिङ् बिमफर्सङ् मन्न बाँलकु ट्वङन् द्वाल्खाये महनी, गुन्ला, बुक्देउ जात्रा, बालकुमारी जात्रापेन् आले यउता जात्राकु हाखेन लिङाकेइमल्गु बाजाक् ठ्याकु दाजुकिँजपे समस्या हाति खेउँ, गिथि येर्स आमु खलकये मन खुल्ला जुयेन् सत्तइ माबाल्के थउतु हाखेन पाराक ल्येइयकेइत हाति ज्य ग्वर्स बाँलरेउ । थिपुल द्वाल्खा मिजुयन् मन्न ट्वइँलौ । 

बालकृष्ण ‘पासा’
भी.न.पा–२ श्यामसुन्दर ट्वाल, द्वाल्खा 
थन्केसि, गो.न.पा– ५ जमुद्वीपनगर जोरपाटी