Nov 18 2026 | २०८३, मंसिर २, गते

Nov 18 2026 | २०८३, मंसिर २, गते

गजुर तल, देवता माथि : ‘कहीँ नभएको जात्रा’को अनौठो परम्परा

गजुर तल, देवता माथि : ‘कहीँ नभएको जात्रा’को अनौठो परम्परा

नेपाल सम्वत् ११४६, कौलागाः १, प्रतिपदा (१० कार्तिक २०८३, २७ अक्टोबार, २०२६) मंगलबार, बाँपिझ्याला । नेपाली समाजमा प्रचलित ‘कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा’ भन्ने उखानसँग जोडिएको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको चोक्टे नारायण जात्रा यस वर्ष पनि काठमाडौँको हाँडीगाउँमा परम्परागत विधिअनुसार मनाइँदै आएको छ। कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्ट मनाइने यो जात्रा अनौठो शैली, धार्मिक आस्था र मौलिक परम्पराका कारण काठमाडौँ उपत्यकाका विशिष्ट सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक मानिन्छ।

यस जात्राको मुख्य आकर्षण ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरका प्रतीकस्वरूप निकालिने तीनवटा खट हुन्। अन्य जात्रामा भन्दा फरक शैलीमा निर्माण गरिने यी खटको बनावट र परिक्रमा गर्ने विधिले हाँडीगाउँको जात्रालाई छुट्टै पहिचान दिएको छ। विशेषगरी खटमा गजुर तल र देवताको मूर्ति माथि राखिने परम्परा यस जात्राको विशिष्ट विशेषता हो। बाँस र काठको सहायताले बनाइएका खटलाई विशेष शैलीमा घुमाउँदै विभिन्न टोल परिक्रमा गराइन्छ।

तीन देवता, तीन खट र मौलिक परम्परा

जात्राका क्रममा हाँडीगाउँका तीन फरक टोलबाट ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरका खट निकाल्ने परम्परा छ। माथिल्लो ठटालटोलबाट ब्रह्माको, बीचको न्याल्मटोलबाट विष्णु अर्थात् नारायणको र तल्लो कोटालटोलबाट महेश्वरको खट निकालिन्छ। तीनवटै खटको दर्शन तथा पूजाआराधना गर्न स्थानीय बासिन्दा र विभिन्न स्थानबाट आएका भक्तजन सहभागी हुन्छन्।

खट सजाउन मैनबाट बनाइएका फूल प्रयोग गरिनु पनि जात्राको अर्को विशेषता हो। खट परिक्रमा गराउने क्रममा झर्ने फूल टिप्न भक्तजन उत्साहित हुने गर्छन्। स्थानीय जनविश्वासमा ती फूलको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ।

जनश्रुतिसँग जोडिएको जात्राको उत्पत्ति

हाँडीगाउँको जात्राको उत्पत्तिबारे विभिन्न किंवदन्ती प्रचलित छन्। जनश्रुतिअनुसार, एउटी महिला गर्भवती भए पनि १२ वर्षसम्म सुत्केरी हुन नसकेपछि नारायणको आराधना गर्न पुगेकी थिइन्। नारायणलाई प्रसन्न पार्न अन्यत्र नभएको जात्रा देखाउने वाचा गरेपछि उनको मनोकामना पूरा भएको र त्यसैको सम्झनामा जात्रा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।

यो किंवदन्तीले जात्रालाई धार्मिक आस्था, भाकल र जनविश्वाससँग जोडेको छ। यद्यपि यसको उत्पत्तिबारे प्रचलित कथनहरू ऐतिहासिक प्रमाणभन्दा लोकपरम्परा र जनश्रुतिमा आधारित छन्।

प्राचीन इतिहास र नेवार संस्कृतिको जीवन्त सम्पदा

ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको हाँडीगाउँलाई किराँतकालमा ‘अन्डीपृंग’ र लिच्छविकालमा ‘अन्डीग्राम’ भनिने गरेको उल्लेख पाइन्छ। यहाँको जात्राले प्राचीन बस्तीको इतिहास, धार्मिक विश्वास तथा नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई पुस्तौँदेखि जीवन्त राख्न योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

‘कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा’ भन्ने उखान नेपाली समाजमा असामान्य वा अरूभन्दा फरक कामलाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ। तर यस उखानको पृष्ठभूमिमा रहेको हाँडीगाउँको जात्रा स्थानीय समुदायका लागि केवल अनौठो उत्सव मात्र होइन, पुर्खादेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौलिक परम्परा र सांस्कृतिक गौरवको प्रतीक पनि हो।

धार्मिक आस्था, विशिष्ट खट निर्माण शैली र ऐतिहासिक महत्त्वले समृद्ध चोक्टे नारायण जात्राले काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक विविधतालाई उजागर गर्नुका साथै परम्परागत सम्पदाको संरक्षण र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित समाचार