नेपाल सम्वत् ११४७, कौलाथ्वः १० दशमी, (४ कार्तिक २०८३, २१ अक्टोबर, २०२६) बुधबार, बाँपिझ्याला । महानवमीको अवसरमा ललितपुरको ऐतिहासिक सहर पाटनमा परम्परागत पायः जात्रा अर्थात् खड्ग जात्रा हर्षोल्लासका साथ मनाइएको छ। आसुरी प्रवृत्तिमाथि दैवी शक्तिको विजय र सत्यको जीतको प्रतीकका रूपमा मनाइने यस ऐतिहासिक जात्रामा प्राचीन खड्गसहित देवगण तथा गुठियारहरूले धार्मिक विधि पूरा गरी बाजागाजा र झाँकीसहित नगर परिक्रमा गरेका थिए।

पाटनको मौलिक संस्कृति, धार्मिक आस्था, तान्त्रिक परम्परा र ऐतिहासिक सम्पदासँग गहिरो सम्बन्ध रहेको पायः जात्रा प्रत्येक वर्ष महानवमीका दिन विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। लिच्छविकालीन इतिहाससँग जोडिएको यस जात्राले पाटनको प्राचीन धार्मिक परम्परा र नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्दै आएको छ।

मानमानेश्वरी पायो जात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष साम्राज्यदेव श्रेष्ठका अनुसार महानवमीको दिन बिहान ५ बजे पाटन मङ्गलबजारस्थित मूलचोकबाट प्राचीन खड्ग लिएर महालक्ष्मी मन्दिरमा पुगी पूजाआराधना सुरु गरिएको थियो। पाटन दरबार क्षेत्रस्थित लिच्छविकालीन मनमानेश्वरी देवीको सञ्चालन गुठी ‘मू छेँ आँगन घर’ बाट धार्मिक विधिअनुसार पूजापाठ सम्पन्न गरिएको उनले जानकारी दिए।

पूजापाठपछि झाँकी तथा परम्परागत बाजागाजासहित देवगणहरू महालक्ष्मी मन्दिर पुगेका थिए। त्यहाँ तान्त्रिक विधिअनुसार देवीको शक्ति आह्वान गरी विशेष पूजाआराधना गरिएको थियो। धार्मिक विधि सम्पन्न भएपछि देवगण तथा गुठियारहरूले हातहातमा प्राचीन खड्ग बोकेर नगर परिक्रमा गरेका थिए। परिक्रमा गर्दै उनीहरू पुनः पाटनको मूलचोकमा फर्किएका थिए। यस क्रममा जात्राले पाटनको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक वातावरणलाई थप उत्सवमय बनाएको थियो।

मानमानेश्वरी पायो जात्रा व्यवस्थापन समितिका सचिव बुद्धिराज शाहीका अनुसार घटस्थापनादेखि नै विधिवत् रूपमा सुरु हुने यस जात्राको मुख्य रौनक महाअष्टमी र महानवमीका दिन देखिन्छ। दसैँको नवरात्रभर विभिन्न धार्मिक विधि र पूजाआराधना गरिने भए पनि यी दुई दिन जात्राले विशेष महत्त्व पाउने गर्दछ।

पाटन दरबार स्क्वायरमा रहेको तलेजु भवानीको शक्तिका रूपमा लिइने प्राचीन खड्ग यस जात्राको मुख्य आकर्षण हो। परम्पराअनुसार महाअष्टमीको मध्यरातमा राँगो, बोका तथा हाँसलाई पाटनको मूलचोकमा ल्याई दर्शन गराइन्छ। त्यसपछि प्राचीन खड्गलाई महालक्ष्मी मन्दिर पुर्‍याएर महानवमीको बिहान तान्त्रिक साधना तथा बलिपूजा गरिन्छ। धार्मिक विधिअनुसार पूजाआराधना सम्पन्न भएपछि उक्त खड्गलाई पुनः पाटन दरबार क्षेत्रको मूलचोकमा ल्याउने परम्परा रहेको सचिव शाहीले बताए।

पायः जात्रामा प्रयोग गरिने खड्गलाई केवल युद्धमा प्रयोग हुने हतियारका रूपमा मात्र नभई देवीको शक्ति, धार्मिक आस्था र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि विजयको प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ। त्यसैले यस जात्रामा खड्गको विशेष पूजा गरिनुका साथै तान्त्रिक विधिअनुसार देवीको शक्ति आह्वान गर्ने परम्परा रहिआएको छ। जात्राका विभिन्न चरणमा गरिने पूजापाठ, खड्गको प्रदर्शन, बाजागाजा र नगर परिक्रमाले यसलाई धार्मिक अनुष्ठानसँगै सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा स्थापित गरेको छ।

यस जात्राको इतिहास लिच्छविकालीन राजा मानदेवका नाति वसन्तदेवको पालासम्म जोडिएको बताइन्छ। लामो ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बोकेको यो जात्रा पाटनको प्राचीन धार्मिक जीवन र सांस्कृतिक निरन्तरताको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यस परम्पराले स्थानीय समुदायमा धार्मिक आस्था, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउँदै आएको छ।

जात्रालाई व्यवस्थित, मर्यादित र परम्पराअनुसार सम्पन्न गर्न मनमानेश्वरी देवी सञ्चालन गुठी ‘मू छेँ आँगन घर’ लगायत ३२ खलकको सामूहिक भूमिका रहने गरेको छ। विभिन्न गुठी तथा समुदायको सहकार्यमा सञ्चालन हुने यस जात्राले पाटनको सामूहिक सांस्कृतिक जीवन र परम्परागत गुठी व्यवस्थाको महत्त्वलाई समेत उजागर गर्दछ।

महानवमीका दिन सम्पन्न हुने पूजाआराधना र नगर परिक्रमापछि पनि जात्रासँग सम्बन्धित धार्मिक प्रक्रिया जारी रहन्छन्। विभिन्न विधि पूरा गरी टीकापछिको त्रयोदशीका दिन जात्रा विधिवत् रूपमा सम्पन्न गरिन्छ। यसरी घटस्थापनादेखि त्रयोदशीसम्म विभिन्न चरणमा सञ्चालन हुने पायः जात्राले दसैँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई पाटनको मौलिक परम्परासँग जोडेको छ।

आधुनिक समयसँगै जीवनशैली र सामाजिक परिवेशमा परिवर्तन भइरहे पनि पाटनवासीले आफ्नो ऐतिहासिक जात्रा, गुठी परम्परा र धार्मिक संस्कारलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। पायः जात्रा त्यसैको एउटा जीवन्त उदाहरण हो। प्राचीन खड्ग, तान्त्रिक पूजाविधि, देवगणको सहभागिता र सामूहिक नगर परिक्रमाले यस जात्रालाई पाटनको विशिष्ट सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेको छ।

यस ऐतिहासिक जात्राको संरक्षण र निरन्तरताले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, मौलिक संस्कृति तथा धार्मिक परम्पराबारे जानकारी गराउनुका साथै भावी पुस्तासम्म अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा हस्तान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।