नेपाल सम्वत् ११४७, कौलाथ्वः ८ अष्ठमी, (२ कार्तिक २०८३, १९ अक्टोबर, २०२६) सोमबार, बाँपिझ्याला । दोलखाको ऐतिहासिक नेवार समुदायमा महाअष्टमीलाई स्थानीय भाषामा ‘नखतः’ भनिन्छ। बडादसैँको आठौँ दिन मनाइने महाअष्टमी दोलखामा धार्मिक आस्था, मौलिक संस्कृति, परम्परागत विधि र गुठी व्यवस्थापनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। यस दिन बिहानैदेखि विभिन्न देवस्थल, कुल्याण तथा मन्दिरहरूमा विशेष पूजाआजा, बाजागाजा र धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ। पुस्तौँदेखि चलिआएको यस परम्पराले दोलखाको सांस्कृतिक तथा धार्मिक पहिचानलाई जीवन्त राख्दै आएको छ।

नखतःका अवसरमा बिहानै दोलखाको राइतीमा ब्राह्मण, देवीकोटका पुजारी, डमरु तथा विभिन्न कुल्याणका थकालीहरू बाजागाजासहित भेला हुने परम्परा छ। यस अवसरमा धार्मिक विधिअनुसार सिङ्गारपटार गरिएको कन्यकेटा अर्थात् व्रतबन्ध संस्कार सम्पन्न नभएको बालकलाई पनि सहभागी गराइन्छ। स्थानीय परम्पराअनुसार बालकलाई पुजारी र डमरुले दुवैतर्फबाट समातेर धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी गराउने गरिन्छ।

त्रिपुरासुन्दरीका पुजारी र ब्राह्मणले राइतीको धारामा विशेष पूजाआजा सम्पन्न गरेपछि कन्यकेटालाई चोखो पानी थाप्न लगाइन्छ। त्यसपछि त्यहाँ उपस्थित अन्य व्यक्तिहरूले पनि पानी थाप्ने चलन छ। पूजापछि विभिन्न कुल्याणका थकालीहरू आ–आफ्नो कुल्याणमा फर्कन्छन् भने देवीकोटका पुजारी र डमरुले कन्यकेटालाई साथमा लिएर बाजागाजासहित देवीकोटतर्फ जाने परम्परा छ। त्यसपछि दोलखाका विभिन्न देवस्थल तथा कुल्याणहरूमा परम्परागत बाजा बजाइन्छ।

कुल्याणमा थापन चढाएर पूजा गर्ने चलन

महाअष्टमीका दिन दोलखाका नेवार समुदायले आ–आफ्नो कुल्याणमा विशेष पूजासामग्री अर्थात् ‘थापन’ चढाएर पूजा गर्ने गर्दछन्। स्थानीय परम्पराअनुसार सगुनसहित थापन चढाएपछि मात्र भोजन गर्ने चलनसमेत रहेको छ। यसले कुलदेवताको पूजा, पारिवारिक आस्था र सामुदायिक एकतालाई विशेष महत्व दिएको देखाउँछ।

यस दिन दोलखाका विभिन्न देवदेवीलाई पूजा तथा बलि चढाउन आवश्यक सामग्री सम्बन्धित पुजारीहरूलाई गुठीयारमार्फत उपलब्ध गराइन्छ। बोका, नैवेद्य, चिउरा, चामल, तेल, कपडा तथा अन्य पूजासामग्रीको व्यवस्था गरिन्छ। महाअष्टमीमा टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनले समेत भीमेश्वर मन्दिरमा बलिपूजा गर्ने भएकाले मन्दिर परिसरमा धार्मिक गतिविधि बढ्ने गर्दछ।

भेड्पु जग्गाको आम्दानीबाट चल्थ्यो पूजाको व्यवस्था

दोलखाको महाअष्टमी परम्परामा भीमेश्वर गुठीअन्तर्गतको भेड्पु जग्गाको आम्दानीको महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको थियो। विगतमा उक्त जग्गाबाट प्राप्त हुने आम्दानीबाट विभिन्न मन्दिरमा बलि चढाउन आवश्यक पशु तथा पूजासामग्रीको व्यवस्था गरिन्थ्यो।

परम्पराअनुसार भेड्पुबाट ल्याइएका राँगाहरूलाई दिउँसो टसिचा टोलको डबलीमा पुर्‍याइन्थ्यो। त्यहाँबाट भीमेश्वर मन्दिरका लागि छवटा, त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरका लागि दुईवटा र हरिसिद्धि मन्दिरको डबलीका लागि एउटा राँगो छुट्याउने चलन थियो। राँगाहरूलाई छुट्याउने क्रममा ती आफैँले मन्दिर रोज्ने गरेको जनविश्वाससमेत स्थानीय समुदायमा रहिआएको छ।

त्यसैगरी भीमेश्वर मन्दिर, त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर, गम्भीर खड्ग, राजकुलेश्वर, तलेजु भवानी मन्दिर, गणेश मन्दिर, चालम पूजा, नगरा पूजा, नाट्यश्वर मन्दिर, बालकुमारी मन्दिर तथा हरिसिद्धि मन्दिरमा बलिपूजा र अन्य धार्मिक अनुष्ठानका लागि आवश्यक सामग्री भेड्पु जग्गाको आम्दानीबाट जुटाइन्थ्यो।

स्थानीय परम्पराअनुसार विगतमा बलिपूजाका लागि ५४ वटा बोका, १२ वटा हाँस, दुईवटा थुँवा, पाँचवटा भाले तथा तेल, घ्यू, माटाका भाँडा, थापनलगायतका सामग्री उपलब्ध गराइन्थ्यो। यी सामग्री विभिन्न देवदेवीको पूजा तथा जात्रा सञ्चालनका लागि प्रयोग गरिन्थे।

गुठीको आम्दानी बन्द भएपछि भेटी र चन्दाबाट व्यवस्थापन

भेड्पु जग्गाबाट आम्दानी आउन बन्द भएपछि महाअष्टमीको पूजा तथा जात्रा सञ्चालनका लागि आवश्यक सामग्री व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी भीमेश्वर गुठी व्यवस्थापन समितिमाथि आएको छ। समितिले भीमेश्वर मन्दिरमा दर्शनार्थीले चढाएको भेटी तथा संकलित चन्दाबाट पूजासामग्रीको व्यवस्था गर्दै आएको छ।

हालको व्यवस्थापनअनुसार बलिपूजाका लागि २१ वटा बोका, सातवटा हाँस, दुईवटा थुँवा र तीनवटा भालेसहित अन्य आवश्यक पूजासामग्रीको व्यवस्था गरिँदै आएको छ। परम्परागत गुठीको आम्दानी बन्द भए पनि स्थानीय धार्मिक परम्परा र जात्रालाई निरन्तरता दिन समितिले वैकल्पिक स्रोतबाट सामग्री जुटाउँदै आएको छ।

यसरी व्यवस्थापन गरिएका पूजासामग्री सम्बन्धित मन्दिर तथा देवस्थलमा परम्परागत विधिअनुसार प्रयोग गरिन्छन्। गुठीयारहरूले विभिन्न देवदेवीको पूजाका लागि आवश्यक सामग्री सम्बन्धित पुजारीलाई हस्तान्तरण गर्ने गर्दछन्।

राजकुलेश्वरबाट भीमेश्वरलाई निमन्त्रणा

महाअष्टमीको साँझ दोलखामा अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परा सम्पन्न गरिन्छ। गुठीयारहरूले बाजागाजासहित पूजासामग्री बोकेर राजकुलेश्वरबाट भीमेश्वर मन्दिरमा निमन्त्रणा गर्न जाने चलन छ। निमन्त्रणाको धार्मिक विधि सम्पन्न गरी फर्किएपछि पुनः राजकुलेश्वरमा विधिविधानपूर्वक पूजाआजा गरिन्छ।

यस परम्पराले दोलखाका विभिन्न देवदेवी र मन्दिरबीचको धार्मिक सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा जोड्ने विश्वास गरिन्छ। बाजागाजा, पूजासामग्री, गुठीयारको सहभागिता र परम्परागत विधिले महाअष्टमीको सांस्कृतिक महत्वलाई थप उजागर गर्छ।

मौलिक संस्कृति संरक्षणको आधार

दोलखाको नखतः केवल महाअष्टमीको पूजा वा बलिपूजामा सीमित पर्व होइन। यो स्थानीय नेवार समुदायको धार्मिक आस्था, कुलदेवताको परम्परा, गुठी प्रणाली, सामुदायिक सहभागिता र ऐतिहासिक सम्पदासँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो।

राइतीमा हुने बिहानको अनुष्ठानदेखि कुल्याणमा थापन चढाउने, विभिन्न मन्दिरमा पूजासामग्री पुर्‍याउने, राँगो छुट्याउने तथा राजकुलेश्वरबाट भीमेश्वरमा निमन्त्रणा गर्ने कार्यसम्मका विधिले दोलखाको मौलिक सांस्कृतिक परम्परालाई जीवन्त बनाएका छन्।

समयक्रममा परम्परागत आम्दानीका स्रोतमा परिवर्तन आए पनि स्थानीय समुदाय, गुठीयार र भीमेश्वर गुठी व्यवस्थापन समितिको प्रयासबाट नखतःको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व कायम राख्ने काम भइरहेको छ। यस्ता ऐतिहासिक परम्पराको अभिलेखीकरण, संरक्षण र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सके दोलखाको मौलिक पहिचानलाई आगामी पुस्तासम्म सुरक्षित राख्न सकिनेछ।