मल्लकालीन् सभ्यतान्नसि उ नेपाल देशदुपान् घत्केङ् नखतचखत, जात्रापेन् ङाके सोङ्के व चल्के येयेन् च्वङ खँ छिजीन् हाबिये पुरान् खँ, बाखन् व मिपे मुथुलान् तायेन्येये दमु । गिबि गिबि नेवारपे च्वङ ठाइँ (बस्ती)पेन् दमु आमु ठाइँ धुन्दु हातिङ् जात्रा, गुठी, नखतय् ज्येखँ दये सिरगु आन्थितु उ द्वाल्खा शहर गु ठाइँतरि पुरान् धार्मिक थतु मौलिकता दउ ठाँई हङन् ओँसिदमु । उ ठाइँकुङ् चुलाकु ल्याखा येरिमफउ नखतचखत जात्रापेन् दमु । दाँच्छिकु दउ झिम्निस्लाकु झिला टुल्के थिता कि थिता नखत हर्सं गुठी हर्सं दयेन् च्वंगु दम । आमु नखत चखत द्वाल्खा मिय् ल्याखाकु स्वर्न थउ थउ जातीय् थरय् ल्याखाकु ब्यागल नखतपेनुङ् दउ खोइँ दमु ।

ओल्तेचा ल्याखान् स्वर्नसिन् गुक्वाटमी प्रधान खलकपे शिवरात्रीखुन्हु थन्केसि राजकुलेश्वर ब्वङकुठी दउ ठाइँ जमीन दुपान सुलेन् च्वंगु महादेव त ब्वँ फ्याङन् पितकायेन् दुदुन् म्वरलुके पूजा येरिमल्गु चलन दमु । पाल्चुटीमि मास्के खलकपे गुन्ला पुनिस्खुन्हु राइती हाखेनय् नारान्चाय् लाङाकु होम यज्ञ येरिउरि चलन । शिवभक्तिपिसिन् भैरव कुमारी जुयेन् प्याखन् ल्हुइरी चलन । आन्थितु दुङ्गल नसुखेन्नलान् साप्याखन् आले कोर्छेमि खेन्नलान् ट्वाकल प्याखन् ल्हुकेइरि चलन । इथि तु फागुन् पुनिस्य् हातखुन्हु बल्नि ताक्कु जोगीपिसिन् थउथउ ल्याखान् दाजुकिँज ग्वार्मुङन् दाँच्छिन् थिपुल सेङ् ट्वाल व गणेश ट्वाल मिलैजुयेन् फागुन् ब्वइँरि चलन दमु ।

उ जोगीपे फागुन् ब्वइँ स्वयेन् हाखेन रास्कुल तलेजु भवानीय् देगलय् मूलन् थातय् चिचा सेङनापय् लाङा डोबरकु थउ खलकपेन् मुङन् सर्ग (आकाश) द्यउ इन्द्रत लुवन्के होम यज्ञ येङथेँ तु मिछ्वके पुजा येतहिन् । आन्थि मि छ्वकेर्न नक्क डेङन् हाये ओँगौ पोँट छुरहिन् । आले आम् पोँटय् अठुलस्के बेस्न छुयेन्लि लुङाकु डायेन् मुकेरहिन् । उ हात्त येङजेउ हङ खँय् अर्थ पित येउ ख्वइँ मदर्सं दाँच्छिन् थिपुल जुर्सं रसतायेन् उ जात्रा ङाकेइ ख्वङकु खुसी चायेन् बढाइँ येङङ् जुइफरै या आउ इसि फागुन् ब्वइँ टेर उ शहर दुपान् च्वंगुपेन् गुनुङ् पित दायामिन् थउ थउ कुठाकु होस् दके च्वङन् नस्पुटि तियेन् च्वन् हङङ् जुइफरै । अझ इसि फागुन् ब्वङ रसय् अर्थ थुकेइत ध्यानकु च्वन् हङङ् जुइफरै हङ मान्यता दमु ।

हात्तहर्स उ ताक्कु जोगीपिसिन् भातिचा ङेइतं लास्चाइ दउ खँग्वारापेन् न्वन्हाये चलन दमु । उ चलन न खास येङन् सन्तान् मुचाखाचा मदउपे लागिन् थिता सन्देशय् ल्याखाकुङ् जुइफरै । हात्तहर्स आप्सिन् फागुन् ब्वङ खँग्वाराय् भाका तार्न थन्केसिय् ल्याखाकु (यौनशिक्षा) बिम्वाले थिनागुं ताइदमु । तर आमताक्कु थउ स्वयेन् ड्वाकुपे हाखेन इरिमुचा, कयमिच, छय्छुइ च्वन्न बेस्न लास्चायेन् मछलेन् थउथउ कुठा चप छेँरिधुन्दु सुलेन् मे वान्ङायेन् च्वइँमल्गु दउजु ।

उ द्वाल्खाय् नेवार समुदायेतु थि खलकय् थिगुर मौलिक रीतिरिवाज जुर्सं आउ स्वयेन् पिङादतेक् (२०३४–३५) द ताक्कुन्नसि द्वाल्खाय् दोखुनुं नेवारपेन् ल्यास्म्हा सुकाउपिसिन् आपे लिखन् लिखन् जुयेन् झन् ङेइतु मज्यू खँपेन् न्वनहायेन् आमु जात्राय् ख्वाल्तु हिलेन्बिर्हिन् ।

जात्रा नखत हङ थउ थउ मूल खँ खेउँ । म्वात्कृइमल स्वात्केइमल तर लकु लकुठाइँ ट्वाक्स्याङन् थउ रीत त तांकेइरि मजि ।
उ जोगीय् फागुन् ब्वइँताकु थिता खँ ख्वइँ दमु आमु हाति हर्स पोँट मुकेइ धोङन्लि जोगीय् थाकति व आमे क्वकजिन् नक्छेँमिय् द्यउकुठा, आगम कोछमिर्येय् द्यउकुठा, डाँडथोकमिय् द्यउकुठा, थातबिहार्छेँमिय् द्यउकुठा, ड्वाक्छेँमिय् द्यउकुठाय् मूलखाकु इतार बियेन् फागुन् ब्वङ चलन दमु । वये अर्थरि थन्हुय् चानस् इसिन् बातिचा थउ लकु लकु थेँ हलेन् मज्जायेरि टेनगु आम्र कारण्न इस्त क्षमा बिसिन्ना हङन् पूजा येङ ल्याखरा हाति खेउँ उरि सिउताउ सउफउ पिसिन् थुकेयेउ हङ मन्कु टोङन् थापरेय् फागुन् दोख्सेलागिन्ट्वाङ् स्वन थेँ हेँगयेन् ओँगयेन् बाँलकु थ्वजु हङन् भिंगु टोनगु ।