Aug 19 2026 | २०८३, भाद्र ३ गते

Aug 19 2026 | २०८३, भाद्र ३ गते

ढ्यावा (मुद्रा) य विकासक्रम Evolution of Money

ढ्यावा (मुद्रा) य विकासक्रम Evolution of Money

मानवीय चेतनाय  विकासनाप बढई जु आर्थिक जटिलताय कारण वस्तु विनिमय प्रथात मौद्रिक विनियम प्रथान आधुनिक विकल्प विए दम । बस्तु विनिमयय अव्यवहारीक कठिनाइहरुपे कारण मुद्राय आविश्कार जुउ खेङ । मानव सभ्यताय विकासनाप मिपसिन थि थि कालखण्डकु थि थि वस्तुहरु हो धातुहरुत मुद्राय रुपकु छ्याले इतिहास दम । आमकारण मुद्रा स्वतः स्फूर्त मजुयन विकासवादी सिद्धान्तय भर (आधार) कु थि थि चरणपेन पार यङन आउय  अवस्थाकु यय खेङ हरी फरगु । 

मुद्रा सभ्यतायमेवु महत्वपूर्ण तत्व जस्तै छिजिन सोचेङ सोयन गत्के पुरान खलक खेङ । मानव सभ्यताथे  पुरान खेङ मुद्राय इतिहास तुङ आन्थी पुरान खोइदम । आधुनिक अर्थव्यवस्थाय शुरु नाप मुद्राय रुप हो मुद्राकुङ हिलेन ययन चोन  । आम्त इथी वर्गीकरण यरी फरगु ।

मुद्राय वर्गीकरण कोवि चोयन तय् आधारपे अनुसार जुयन चोन ।

  • गु वस्तुलान मुद्रा दके खेङ आमतु भौतिक विशिष्टता ।
  • मुद्राजारी यङवा चलनचल्तीकु हाइरी  प्रकृति, जस्तै : सरकार, केन्द्रिय बैक, वाणिज्य बैक वा मेवु  खलक ।
  • मुद्राय रुपकु मुद्रा मूल्यय हो वस्तुय  रुपकु मुद्राय  मूल्यवीचय सम्बन्ध ।

उ थाविय भर (आधार) कु ग्वाहारकु मुद्राय अविश्कार जुयन मिपिसिन समयानुकुल मुद्राय विकास, परिमार्जन हो व्यवहार अनुकुल छ्यालेन ययन चोनहिन् ।

क) वस्तु मुद्रा 
मुद्राये विकासमिय सभयताय विकासनाप विकास जुय लागिन प्राचिनकालकु थि थि प्रकारय बस्तुत मिपिमिन विनिमयय माध्यम दके ययन चोन  ।
 
१) जंगली युग 
उ युगकु मिपेन  फिरन्ते जीवन वितायरी हो वन जंगलकु चोङगु जु । जीविकोपार्जनय लागी वन्यजन्तुय शिकार यकुजु । आमवेला शिकार विनियय लागी वन्यजन्तुय कोश, छेउरी, ओ, खप, कुचिरी पेन मुद्राय रुपकु वायन चोङ्गुतन ।
२)  पशुपालन युग 
मिपिसिन फिरन्तेजंगली युगलान क्रमश पशुपालन युगकु स्वाकटाय खोइदम ।  पशुपालन युगकु मिय आवश्यकता पुरा यरीत  पशुचौपायात मुद्र्राये रुपकु छ्याले खोईदमु । विनिमय यरीत सहजहो उपलब्धताय हिसावन ठाँई ठाँईकु पाउ पाउ पशुय विनिमयय रुपकु वाय खेङ । जस्तै ः सा, सर, मेस, फसी हो गधा ।
३) कृषि युग 
मिय सभ्यता जव कृषि युगकु प्रवेश यत्चु, तव आपसिन दैनिक आवश्यकता पुरा यरीत थि थि अन्नवालीलान मुद्राय रुपकु छ्याले खोइदम । थि थि देशय हो  ठाँइकुया, काकर, डुसी, सुर्ति, चिया थिनागु खाद्य हो नगदेवाली पिस्त मुद्राय रुपकु चलनचल्तीकु हाय खोइदम । सन् १६०९ कु भर्जीनीयाकु सुर्ती, पश्चिम जर्मनीकु चुरोट, अमेरीकाकु काकर हो रोमकु चिपेन मुद्राय सट्टाकु वाय खेङ ।
आधुनिक अर्थव्यवस्थाकु प्रारम्भनाप मुद्राय रुप हो मुद्रामानकु तुङ परिर्वतन जुयनययन चोन । प्राचिनकालकु प्रचलित वस्तु विनिमय प्रणालीय असफलता पश्चात मेवु प्रकारय वस्तुपिस्त विनिमयय माध्यम रुपकु स्वीकार यत्चु ।  वस्तु मुद्रा व्यबहारिक जुई मफर्जु हो पतन जुर । 
 
ख) धातु मुद्रा 
विश्व अर्थव्यवस्थाकु सर्वप्रथम सन् (१२१६–१२६२) कु बेलायतकु हेनरी तृतीयान स्वर्णमुद्रा छ्यालीकु हार्जु । आम लान मेवु  देशकु क्रमशः धातुकु आधारीत मुद्रा प्रणाली प्रचलित खोइदम । धातु मुद्राय रुपकु चलनचल्तीकु दउ धातुपेन लुँ, ओहो, तामा, काश्य गिल्टी आदि दम ।
प्रचलित लुउ हो ओहोय सिक्का पेन देशय प्रधान हो  मानक मुद्रा मानेतई । लुँ हो ओहोय मुद्रापे आङ्गिक मूल्य हो अङ्किक मूल्य समान जुय लागिन आमन्तपूर्णकाय मुद्रा हतई । आम प्रकारय मुद्रा पगालेन धातुय रुपकु वा मुद्राय रुपकु छ्याली फरगु । आम प्रकारन मुद्रा अमौद्रिक (धातु) हो   मौद्रिक निस्गेर उद्धेश्यय मोल वरावर जुर । लुउ ओहोय उ सिक्का पिस्त असीमित कानूनी ग्राह्यय रुपकु चलन चल्तीकु खोइदम ।
 
१.सांकेतिक मुद्रा 
साङ्केतिक मुद्राय प्रतिनिधि मुद्रा  खेङ, आमत्त  वास्तविक आन्तरिक मूल्य आमत्त अङ्गित मूल्य सोयन कम दम । नेपालय प्रचनकु दया सिक्का पेन साङ्केतिक सिक्का पेन खेङ, जुन आन्तरिक मूल्य बेस्न उलिया दम ।
 
२. सहायक मुद्रा 
सहायक मुद्राये जे साङ्केतिक मुद्रात सहायता यरीरी खेङ । आम  मुद्रापेन सीमित बैध मुद्राय रुपकु चलन चल्तीकु दम बेस्न स–साना विनिजय कार्यत सुविधा पु¥यायरी उद्देश्य दम । जस्तै ङागर, झिगर ।
 
१) थिगुर धातुमान 
लुउ हो ओहो मध्ये थिगुर धातुय मुद्रा प्रचलनकुदय थिगुर धातुमान मुद्रा प्रणाली खेङ । आम अन्तर्गतकु मुद्रा असीमित कानूनी ग्राह्य दम । सन् १९३१ कु वेलायतन स्वर्णामान चलाए खेङ हर्स अमेरिकान सन् १९७३ कुओहोमान चलनचल्तीकु हाय खोइदम । थिगुर  धातुमान अन्तर्गत मुद्रात निर्धारीत वजार मोल भाउकु धातुत हिलिङ जिर । सन् १९४४ कु अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषय स्थापनान लि स्वर्ण समान मान अपनायङ खोइदम । आमत इथी विभाजन यङन सोइ जिर ।
 
स्वर्ण नगदमान 
आम प्रणाली अन्तर्गत शुद्ध वा पूर्णतया लुउय सिक्कापे प्रचलनकु दम निश्चित तौलय जुर । असीमित कानुनी  ग्राह्य स्वर्णमान नाप प्रचलित पत्रमुद्रात भुक्तानी यङन, लुय आयात निर्यातकु स्वतन्त्र जु हो लुउय सिक्का स्वतन्त्र पूर्वक यङ  विशेषता स्वर्ण नगदमानकु दम ।
 
स्वर्ण धातुमान 
मैद्रिक लचकताय उद्धेश्यय प्रचलनकुहाय प्रणाली स्वर्ण धातुमान प्रणाली खेङ । स्वर्ण धातुमान लुँय सिक्का प्रचलनकुमोचोङन लुँउ, पतिमुद्रा हो मेवु सस्ता धातुपे  सिक्कासहायक मुद्राय  रुपकु प्रचलनक दम । प्रचलित मुद्रात लुँकु हिली जीउ हो  आम त मौद्रिक अधिकारीन स्वर्णकोष दकेइ मल्गु लँुय आयात निर्यात स्वतन्त्र जुउ विशेषतापेन स्वर्ण धातुमानकु खोएदम  । 
 
 स्वर्ण विनिमयमान
लुय अभाव जुउ नीर्धन देशन स्वर्ण विनिमयमान प्रचलनकु हाय खोइदम । आम प्रणालीकुलुये मुद्रा प्रचलनकु मतयन पत्र हो सस्ता धातलान दकेसाङ्केतिक सिक्का चलनचल्ती हारइ । प्रचलित मुद्रात लुकु परिर्वतन यरी मफउ  । सर्वसाधारणत लुउय आयात निर्यातकु स्वतन्त्रता मद । आम मुद्रा प्रत्यक्षरुपकुलुउनाप सम्बन्धित जुय लागिन वस्तु हो सेवाय मूल्य लुये वजारमूल्यय आधारकु निर्धारण यतइ ।
 
स्वर्ण सञ्चयमान
उ प्रणालीकु लुँय सिक्का प्रचलितकु म्याउ हो  पतिमुद्रा हो सस्ता धातुय साङ्केतिक मुद्रा चलनचल्तीकु दम । आम प्रणाली दोस्रा विश्वयुद्धय शुरुवात टुल्के कायम खोइदम । स्वर्ण सञ्चयमान प्रणालीकु प्रचलित मुद्रात लुँयकु हिली री मफयरी, लुँत आयात निर्यातकु स्वतन्त्रमा मदउ हो सस्ता धातु हो पतिमुद्रा चलनचल्तीकु दउ विशेषता खोइदम ।
 
स्वर्ण समतामान 
आम प्रणालीकु हरेक देशकु थौे देशय मौद्रिक एकाइय समता मूल्य लुँय निश्चित परिमाणय भरकु निधारण यतई । व्यवहारिकरुपकु सोर्ङ स्वर्णमानकु दउ  खास विशेषता दउ खोइदम । स्वर्ण समतामान अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोये स्थापना सन् १९४४ लि छ्यालीकु हाय खेङ ।
 
२) द्धि धातुमान 
अर्थतन्त्रकु निस्गुर  धातुय सिक्कापेन थिगुर चलनचल्तीकु हारइ हर्सद्धि– धातुमान मुद्रामान हतई । उ मुद्रामानय प्राय लुउ ओहोय धातु पेन प्रचलनकु दम । प्रचलित लुउ हो ओहोय सिक्कापे वीचकु विनिमय दरये अनुपात आम सिक्काकु दउ धातय तौलहो शुद्धताय आधारकुआपसिन समतादर निर्धारण यतई।  लुय हो ओहो निस्गुर धातय सिक्का स्वतन्त्रतापूर्वक चलनचल्तीकु दउहो आयात निर्यातकु हातिङ वन्देज मदउ थिनागु विशेषता पेन उकु दम  । 
 
ग) बोर मुद्रा 
बोरलान दकेय नोट बोर मुद्रा खेङ । बोरनोट दोखुनु सोयन हाखेन नवौ शताब्दीकु चीनलान प्रचलनकु यउ खेङ । देशय सरकार हो केन्द्रिय बैङ्कलान देशय प्रचलित कानून लानबोर मुद्रा प्रचलनकु यउ खेङ । आम्त इथी वर्गीकरण यरी  जिर ।
 
१. प्रतिनिधि बोर मुद्रा
प्रतिनिधिबोर मुद्रा पूर्ण मूल्य सिक्का हो आम वरावरय लुँय प्रतिनिधि मुद्रा खेङ । आन्थितु बोर मुद्राकु अङ्कित मोल वरावरय लुँ हो ओहोकु हिली मल्गु बोर मुद्रात प्रतिनिधि बोर मुद्रा हतई । आमत मेवु शव्दकु स्वर्ण प्रमाण नुङ हतई । आम मुद्रा सन् १९३३ हाखेन अमेरिकाकु प्रचलन दम ।
 
२. परीर्वतनीयबोरमुद्रा 
परीर्वतनीय बोर मुद्रा आम प्रकारयबोर मुद्राय, जुन मुद्रा शतप्रतिशत लुँ ओहो आले मानक सिक्काय रुपकु समर्थन प्राप्त मद । मुद्रा धातु माग यङन सिक्काय धातुकु हिली फरई ।
 
३. अपरीर्वतनीय बोर मुद्रा
आम प्रकारयबोर मुद्रा धातुय मानक सिक्का नाप समर्थन यरी मफउ हो  लुँ ओहो नाप हिलीङ मफउ । देशय केन्द्रिय बैंक लान प्रचलनकु हाय बोरय नोटपे अपरीर्वतनीय बोर नोटपेन खेङ ।
 
४. प्रतिक मुद्रा 
आम प्रकारय बोरमुद्रा सरकारय आदेश थे प्रचलनकु दम । कानुनलान मान्यता प्राप्त धातु हो मेवु वस्तुनाप हिली मिलइ मजु मुद्राय प्रतिक खेङ  । आम प्रकारय मुद्रा युद्ध हो संकटकालय व्यलाकु देशन जारी यङ प्रावधान खेङ, तर थनुकेसी दोखुनुङ देशकु प्राःय प्रचलनकु दउ बोरमुद्रा प्रतिक मुद्रा खेङ । उ बोर मुद्रापेन जनविश्वास हो कानूनी मान्यताय भरकु चलनचल्तीकु दम । आमे  आन्तिरक मोल मद  अंकित मोलय भरकु वस्तु हो सेवा विनिमय दम ।
 
घ) साख मुद्रा 
बढइजु आर्थिक विकास, विज्ञान हो प्रविधिय उच्चतम प्रयोग, विश्वव्यापी व्यापारीक गतिविधियकारण उत्पादन हो उत्पादनय साधनपेन विश्वव्यापी गतिशीलता बढइ जुयन चोन । आमे फलस्वरुप मुद्रानतुङ थौे विकासक्रमत आधुनिकिकरण यङ सहज कारोवारत ग्वाहार यङन चोन । बोर मुद्राय प्रतिनिधि मुद्राय रुपकु थनुकेसी साख मुद्राय प्रचलन गत्केङ बढई जु खोइदम । साख मुद्रात बैंक मुद्रा हो ऐच्छिक मुद्रा ङहतई  ।
 
माग निच्छेप खातालान ढ्यावा कारङ बचतकर्ता पिसिन बैंकन चेक उपलब्ध यतइ । चेकनङ ढ्यावा न ज्य यरी आमत साख मुद्रा हतई । चेक, विनिमय पत्र, ड्राफ्ट, प्रतिज्ञापन, प्रतित पत्र, ऋण पत्र, यात्री चेक थिनागु साख पत्र पेन ढ्यावा सरहतु प्रचलनकु दउ जुय लागिन साख पत्रत  ऐच्छिक मुद्रा हतई ।
समय निच्छेप, टे«जरी वील, प्रतिभूति, ऋण पत्र, कम्पनीय ऋणपत्रपेन, विमा नीति आदि साखपत्रपेन धारण यङ धारकन तोकेङ अवधि पुरा जुयनलि नगद भुक्तानी काइ फरहिन आम्त निकट मुद्रा हतई । साख मुद्रान देशय अर्थतन्त्रत गतिशील दकेइत हो आर्थिक क्रियाकलापकु विश्वव्यापी विस्तार यरीत ढ्याकु  सहयोग  दम ।
 
नेपालकु मानदेवन सर्वप्रथम मानाङ्क मुद्रा वि.स ५२१ कु चलन चल्तीकु हाय खेङ  । मल्लकालय  रत्न मल्लन  सिजलय सिक्का छ्यालीकु हार्जु । मल्लकालकु तुङ द्वाल्खाय जुजु इन्द्रसिह देवन वि.सं १६०४ मोहर सञ्चालनकु हारर्जु । वि.स १९८७ नसी टक्सार विभागलान नेपाली सिक्का टकमरी यरीत शुरु यत्चु  । वि.स २००२ असौज १ तिथीननसी जुजु त्रिभुवनय पालाकु सदरमुलुकीखानान दोखुनुसोयन हाखेन नेपालकु बोर नोट निष्कासन यङ खेङ । वि.स २०१६ फाल्गुण ७ तिथीन्नसी नेपाल राष्ट्र बैंकलान बोरय नोटपेन निष्कासन यत्चु ।
 
मीय सभ्यताकु विकास, वढईजु वैज्ञानिक, औद्योगिकरण, उन्नत प्रविधि विकास हो मानवीय आवश्यकताय कारण मुद्रानथौउ त आधूनिकीकरण यङन यन्जु । आम कारणन वस्तु हो सेवाय विनिमयत वढी सहज हो सरल दकेरर्जु । केसिय न्हिकु अझ प्रभावकारी प्रविधियुक्त मुद्राय स्वरुप विकास  जुय हङ खँ कु हातिङ शङ्का मद ।
 
 

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित समाचार