आस्थाको कैलाश, नेपालको समयको आधार र दोलखाको पर्यटनको सम्भावना

शिव–पार्वतीको पवित्र प्रतीक गौरीशंकरलाई धार्मिक पर्यटनको केन्द्र बनाउन सकिए दोलखाको पर्यटनले नयाँ उचाइ लिन सक्छ । कैलाश–मानसरोवर। सनातन धर्मावलम्बीका लागि यो केवल एउटा हिमाल र तालको नाम होइन, भगवान् शिवसँग जोडिएको श्रद्धा, साधना र आध्यात्मिक यात्राको सर्वोच्च गन्तव्य हो। जीवनमा एकपटक भए पनि कैलाश–मानसरोवर पुगेर भगवान् शिवको दर्शन गर्ने चाहना धेरैको हुन्छ। तर दूरी, आर्थिक अवस्था, कठिन भौगोलिक यात्रा तथा विभिन्न व्यावहारिक कारणले सबैका लागि त्यो यात्रा सम्भव हुँदैन।

यस्तो अवस्थामा नेपालको आफ्नै भूमिमा रहेको गौरीशंकर हिमाललाई धार्मिक आस्था, प्रकृति र आध्यात्मिक पर्यटनको विशिष्ट गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने सम्भावनाबारे गम्भीर बहस आवश्यक छ।

दोलखाको उत्तरी भूभागमा अवस्थित गौरीशंकर केवल हिमाली सौन्दर्यको प्रतीक होइन, धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थासँग जोडिएको महत्वपूर्ण हिमशिखर पनि हो। ‘गौरी’ अर्थात् माता पार्वती र ‘शंकर’ अर्थात् भगवान् शिव। हिमालका दुई प्रमुख चुचुरालाई शिव–पार्वतीको प्रतीकका रूपमा श्रद्धा गर्ने धार्मिक विश्वासले गौरीशंकरलाई नेपालको अन्य हिमशृंखलाभन्दा विशिष्ट पहिचान दिएको छ।

मानसरोवर पुग्न नसके गौरीशंकर किन नहुने?

कैलाश–मानसरोवर पुग्ने अवसर नपाएका नेपाली तथा अन्य हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि गौरीशंकरलाई नेपालको आफ्नै भूमिमा रहेको पवित्र शिवभूमिका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

गौरीशंकरको काखमा पुगेर हिमालको दर्शन गर्नु, हिमाली प्रकृतिको शान्त वातावरणमा केही समय बिताउनु र शिव–पार्वतीप्रति श्रद्धा अर्पण गर्नु आफैँमा एउटा विशिष्ट आध्यात्मिक अनुभव बन्न सक्छ।

यसै भावनालाई पर्यटनको सकारात्मक सन्देशसँग जोड्न सकिन्छ—

“मानसरोवर–कैलाश पुग्न सकिएन भने गौरीशंकरको दर्शन गरौँ, गौरीशंकरको काखमा एकपटक पाइला टेकौँ।”

यो भनाइ कैलाश–मानसरोवरको विकल्प वा प्रतिस्थापन गर्ने दाबी होइन। बरु नेपालको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदालाई विश्वसामु चिनाउने एउटा सिर्जनात्मक प्रयास हो।

गौरी र शंकरको पवित्र प्रतीक

‘गौरीशंकर’ नाम आफैँमा एउटा धार्मिक कथा बोकेको नाम हो। गौरी अर्थात् पार्वती र शंकर अर्थात् शिव। हिमालका दुई चुचुराको स्वरूपलाई शिव–पार्वतीको संयुक्त प्रतीकका रूपमा हेर्ने परम्पराले यसको धार्मिक महत्त्व अझ गहिरो बनाएको छ।

हिमाललाई टाढाबाट नियाल्दा होस् वा यसको काखमा पुगेर हिमाली प्रकृतिको अनुभूति गर्दा—यहाँ धर्म, प्रकृति र अध्यात्मको अद्भुत संगम देख्न सकिन्छ।

यही विशिष्टतालाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्न सकियो भने गौरीशंकर धार्मिक पर्यटकका लागि मात्र होइन, प्रकृतिप्रेमी, पदयात्री, साहसिक पर्यटक, अनुसन्धानकर्ता र हिमालप्रेमीका लागि समेत आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ।

हिमालसँग जोडिएको नेपालको समय

गौरीशंकरको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। नेपालको प्रमाणिक समय निर्धारणसँग जोडिएको ८६ डिग्री १५ मिनेट पूर्वी देशान्तर नेपालबाट गुज्रन्छ र यही देशान्तरलाई नेपालको प्रमाणिक समय निर्धारणको आधार मानिएको छ।

यसले गौरीशंकरलाई नेपालको भूगोल र समयको अवधारणासँग समेत जोड्छ।

हामी नेपालीले घडी हेरेर समय थाहा पाउँदा त्यस समयको गणनाको आधारसँग गौरीशंकर क्षेत्रको भूगोल पनि जोडिएको छ भन्ने कुरा आफैँमा रोचक र गौरवपूर्ण विषय हो।

एउटा हिमाल—धार्मिक आस्थाको प्रतीक।
त्यही हिमाल—नेपालको समयसँग जोडिएको भौगोलिक आधार।
र त्यही क्षेत्र—प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक विविधताको भण्डार।

यी पक्षलाई एउटै पर्यटन कथामा जोड्न सके गौरीशंकरको पहिचान अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ।

गौरीशंकरदेखि च्छो रोल्पासम्मको पर्यटन यात्रा

गौरीशंकरलाई केन्द्रमा राखेर दोलखामा धार्मिक तथा पर्यटकीय गतिविधिको ठूलो सम्भावना छ। गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र, रोल्वालिङ उपत्यका, च्छो रोल्पा हिमताललगायतका प्राकृतिक सम्पदाले यो क्षेत्रलाई हिमाली पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्य बनाउन सक्ने आधार प्रदान गरेका छन्।

तर यी गन्तव्यको प्रचार अलग–अलग रूपमा मात्र गरेर पुग्दैन। तिनलाई एउटा साझा कथा र पर्यटन मार्गसँग जोड्न आवश्यक छ।

त्यो कथा हुन सक्छ—

“शिव–पार्वतीको पवित्र भूमि गौरीशंकरदेखि च्छो रोल्पासम्म।”

धार्मिक आस्था, हिमाली प्रकृति, पदयात्रा, संस्कृति, स्थानीय जीवनशैली र साहसिक पर्यटनलाई एउटै प्याकेजमा जोड्न सकिए दोलखाले पर्यटनमा नयाँ पहिचान बनाउन सक्छ।

अब गौरीशंकरलाई कसरी चिनाउने?

मुख्य प्रश्न प्रचारको हो।

हामीले गौरीशंकरलाई सधैँ एउटा अग्लो हिमालका रूपमा मात्र चिनाउने कि यसको धार्मिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक र ऐतिहासिक कथा पनि संसारलाई सुनाउने?

पर्यटकलाई केवल हिमाल देखाउने कि हिमालसँग जोडिएको आस्था, संस्कृति, स्थानीय जीवन र नेपालको पहिचान पनि अनुभूति गराउने?

यदि कैलाश–मानसरोवर पुग्ने अवसर सबैलाई मिल्दैन भने नेपालको आफ्नै भूमिमा रहेको गौरीशंकरलाई धार्मिक पर्यटनको विशेष गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न किन नसक्ने?

यसका लागि केही सरल तर प्रभावकारी पर्यटन सन्देश स्थापित गर्न सकिन्छ—

“मानसरोवर–कैलाश जान नसक्नेका लागि गौरीशंकरको दर्शन।”

“शिव–पार्वतीको पवित्र भूमि गौरीशंकरमा एकपटक पाइला टेकौँ।”

“गौरीशंकरको दर्शन गरौँ, दोलखा घुमौँ।”

यी केवल प्रचारका नारा होइनन्। सही योजना, पूर्वाधार, स्थानीय सहभागिता र राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारसँग जोड्न सकियो भने यिनै सन्देश दोलखाको पर्यटन ब्रान्ड बन्न सक्छन्।

आस्थादेखि अर्थतन्त्रसम्म

धार्मिक पर्यटनको विकासले केवल पर्यटकको संख्या बढाउने मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउन सक्छ।

गौरीशंकर क्षेत्रमा व्यवस्थित पदमार्ग, आवास तथा होमस्टे, सूचना केन्द्र, धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलको संरक्षण, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, प्रशिक्षित गाइड, उद्धार तथा स्वास्थ्य सेवा र वातावरणमैत्री पूर्वाधार विकास गर्न सकिए स्थानीय समुदाय प्रत्यक्ष लाभान्वित हुन सक्छ।

स्थानीय कृषि उत्पादन, हस्तकला, मौलिक संस्कृति, स्थानीय परिकार र परम्परालाई पर्यटनसँग जोड्न सके पर्यटनको लाभ गाउँसम्म पु¥याउन सकिन्छ।

त्यसैले गौरीशंकरको पर्यटन विकास केवल धार्मिक आस्थाको विषय होइन, स्थानीय रोजगारी, उद्यमशीलता र आर्थिक विकाससँग जोडिएको विषय पनि हो।

गौरीशंकरलाई ब्रान्ड बनाउने समय

नेपालले विश्वसामु सगरमाथा, बुद्ध, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथलगायतका विशिष्ट पहिचान प्रस्तुत गरिरहेको छ। यही क्रममा गौरीशंकरलाई पनि धार्मिक आस्था र हिमाली पर्यटनको विशिष्ट गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

तर त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले हामीले गौरीशंकरलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नुपर्छ।

गौरीशंकरलाई केवल हिमालका रूपमा होइन,
आस्थाको धरोहरका रूपमा,
शिव–पार्वतीको प्रतीकका रूपमा,
नेपालको भौगोलिक पहिचानका रूपमा र
दोलखाको पर्यटनको प्रवेशद्वारका रूपमा चिनाउन आवश्यक छ।

अन्त्यमा

गौरीशंकर प्रकृतिले दोलखालाई दिएको अनुपम उपहार हो। धार्मिक आस्था, हिमाली सौन्दर्य, जैविक विविधता, पदयात्रा, स्थानीय संस्कृति र नेपालको प्रमाणिक समयसँग जोडिएको भौगोलिक महत्त्व—यी सबैलाई एउटै पर्यटन कथामा समेट्ने क्षमता गौरीशंकर क्षेत्रमा छ।

कैलाश–मानसरोवर पुग्ने अवसर नपाएका भक्तजनले नेपालको भूमिमै शिव–पार्वतीको प्रतीकका रूपमा श्रद्धा गर्ने गौरीशंकरको दर्शन गर्न सकून्। पर्यटकले हिमालको सौन्दर्यसँगै दोलखाको संस्कृति, प्रकृति र आतिथ्य अनुभव गर्न सकून्।

र संसारले भन्न सकोस्—

“कैलाशको कथा सुन्ने मात्र होइन, गौरीशंकरको काखमा पुगेर नेपालको हिमाली आस्था अनुभव गर्ने।”

यही सोचका साथ गौरीशंकरको संरक्षण, धार्मिक पर्यटनको विकास, सुरक्षित पदमार्ग तथा आवश्यक पूर्वाधार निर्माण, स्थानीय समुदायको सहभागिता र प्रभावकारी राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारलाई अघि बढाउन सकियो भने गौरीशंकर दोलखाको मात्र होइन, नेपालको पर्यटन पहिचानको एउटा बलियो आधार बन्न सक्छ।

अजय प्रधान
भीमेश्वर–२, दोलखा